10. sınıf Tarih · 1. dönem 1. ortak yazılı · Senaryo 5

Türkistan’dan Türkiye’ye (1040-1299)

Bu sayfa ders kitabının 1. ünitesinin ilk üç konusunu (kitap s. 10–65) sıfırdan anlatır. Sınavda bu üç konudan soru gelir:

1.1 Önemli askerî mücadeleler (Dandanakan’dan Kösedağ’a): savaşların Türk tarihine etkilerini karşılaştırma.
1.2 Devlet ve ordu teşkilatı: neyin değiştiğini, neyin sürdüğünü yorumlama.
1.3 Sosyal yaşam ve ekonomi: geçim yolları ile yerleşme ve şehirleşme arasındaki ilişkiyi sorgulama.

Kapsam dışı: 1.4 Türk-İslam medeniyeti (bilim, kültür, sanat) ve 2. ünite.

Ünitenin anahtar kavramları: Ahilik, fetih, fütüvvet, gaza, Haçlı, medrese, örf, sultan, şifahane, tekke, Türkiye.

Nasıl çalışmalı?

Konuları sırayla oku. Noktalı altı çizili kelimelere dokununca kısa tanım açılır. Bütün tanımlar en sondaki Kavramlar sözlüğünde de var.
Her konunun sonunda kontrol soruları var. Önce kendin cevapla, sonra aç. Gerekçeli cevap etiketli olanlar sınavda açık uçlu soruya nasıl cevap yazılacağını gösterir.
Bitirdiğin bölümü altındaki kutucukla işaretle; menüde ✓ görünür.
Sınavdan önce Tekrar kartına son kez bak.

Ön bilgi · Bu ünitede sık geçen adlar

Türkistan: Orta Asya’da Türklerin ana yurdu. Maveraünnehir: Ceyhun ile Seyhun nehirleri arasındaki bölge (Buhara, Semerkant). Horasan: Bugünkü İran’ın kuzeydoğusu ve çevresi (Nişabur, Merv).
Doğu Roma İmparatorluğu = Bizans. Başkenti Konstantinopolis / Kostantiniye / Konstantiniye (İstanbul). Kitap üç yazımı da kullanır.
Abbasi halifesi: Bağdat’taki Sünni Müslümanların dinî lideri. Fatımiler: Mısır’daki ayrı bir halifelik (Şii). Kudüs 1099’da Fatımilerin himayesindeydi.
Türkmen: Kitapta Müslüman Oğuz Türkleri için kullanılır; çoğu göçebe ya da yarı göçebedir.
Büyük Selçuklu (1040-1157, merkezi İran) ile Türkiye Selçuklu (1075-1308, Anadolu) ayrı devletlerdir. Türkiye Selçuklu önce Büyük Selçuklu’ya bağlıydı.

Genel bakış: zaman ve mekân

Ünitenin özü (kitap “Başlarken”, s. 11)

Türkler Anadolu’yu vatan yaparken tarihin akışını değiştiren büyük zaferler kazandı. Bunların en önemli iki ayağı Malazgirt ve Miryokefalondur. Bu zaferler yalnız askerî-siyasi başarı değildir; Anadolu’da oluşan Türk kültür mirası bu zaferler sayesinde sonraki nesillere aktarıldı.
Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu devletleri, atalarından kalan gelenekleri ve kurumları (müesseseleri) yeni coğrafyalara ve Anadolu’ya taşıdı. → 1.2’nin konusu
Fethedilen yerlere Türkistan’dan gelen Türkler yerleştirildi; Anadolu köy ve şehirlerindeki sosyoekonomik faaliyetler çeşitlendi. Türkler kendine özgü bir medeniyet ve şehir kültürü oluşturdu. → 1.3’ün konusu

Ünitenin adı süreci özetler: Türkler Türkistan’dan çıkıp Horasan ve İran’da Büyük Selçuklu Devleti’ni kurdu, oradan Anadolu’ya geçip burayı yurt yaptı. Batılılar Anadolu’ya bu yüzden Türkiye dedi.

Etkileşimli zaman çizelgesi

Bir olaya dokun, ayrıntısı altta açılır. Renkler: savaşdevlet / siyasi olayteşkilatekonomi / şehir. Çizelgeyi yana kaydırabilirsin.

Bir olay seç.

Harita: Türkistan’dan Türkiye’ye

Kırmızı oklar Türklerin göç ve ilerleme yönünü gösterir. Savaş noktalarına dokun. (Şematik harita; kıyılar yaklaşık çizilmiştir.)

↔ Haritayı yana kaydır.

Bir savaş noktasına dokun.

1.1 Önemli askerî mücadeleler (1040-1299)

Kitabın bu konuda incelediği yedi mücadele: Dandanakan, Pasinler, Malazgirt, Miryokefalon, Haçlı Savaşları, Hıttin Muharebesi ve Kudüs’ün yeniden fethi, Kösedağ. Her birinde şunları bil: tarih, taraflar, yer, komutanlar, sebep, sonuç, Türk tarihine etkisi.

Başlarken: Türkler neden Anadolu’ya geldi?

Türklerin Anadolu’ya akınları Selçuklulardan çok önce başladı. Ama bu ilk akınların amacı yerleşmek değildi:

Ne zaman	Kim	Ne yaptı
MÖ VIII. yüzyıl	İskitler	Anadolu’ya ilk Türk akınlarını başlattı.
IV. yüzyıl	Hunlar	Akınları sürdürdü.
VI. yüzyıl	Sibir Türkleri	Akınları sürdürdü.
VII. yüzyıl	Avar Türkleri	Doğu Roma’nın başkenti Konstantinopolis’i (İstanbul) kuşattı, başarısız oldu.

Bu akınlarda Türkler Anadolu’yu keşfetti, yeni geçim kaynakları aradı ve buradaki topluluklarla ticaret yapmak istedi.

XI. yüzyılda durum değişti. Oğuz Türklerinin nüfusu çok arttı. Horasan ve Maveraünnehir’de Karahanlı ve Gaznelilerin baskısı altındaydılar ve yeterli toprakları yoktu. Bu yüzden yeni yurt aramaya başladılar. Yol onları önce İran’a, sonra Anadolu’ya götürdü.

Ön bilgi · Doğu Roma neden zayıftı? (kitap s. 15)

VI-VII. yüzyıllarda Sasanilerle, sonra Müslümanlarla yapılan savaşlar Anadolu şehirlerini harabeye çevirmişti.
Doğu Roma, Balkanlarda Oğuzlar (Uzlar), Kumanlar ve Peçeneklerle uğraşıyordu.
Sık sık hükümdar değişiyordu → devlet düzeni bozuldu, halkın güveni sarsıldı.
Ordunun parası daha çok vergiyle karşılanmaya çalışıldı; insanlar zorunlu işlerde çalıştırıldı; tekfurlar halka zulmetti; vergiler adaletsiz toplandı; memur ve asker masrafları arttı; yönetim kötüydü; bazı bölgelerde isyanlar çıktı.

Sonuç: Bütün bunlar Türklerin Anadolu’ya yerleşmesini kolaylaştırdı.

Anadolu’ya neden “Türkiye” dendi?

Türkiye Selçukluları döneminin Türk-İslam kaynaklarında Romalılara ve Bizanslılara Rum, Anadolu’ya Diyar-ı Rum (Roma ülkesi) denirdi.
Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu kültür ve nüfus (demografi) bakımından tam bir Türk yurdu oldu.
1148’de II. Haçlı Savaşı sırasında Batılı tarihçiler Anadolu’da Türk nüfusunun çok olduğunu ve Türklerin burayı büyük gayretle savunduğunu gördü. Bu yüzden Anadolu için Türkiye (Turkhia, Turquia) adını kullanmaya başladılar.
Türkiye Selçukluları için kullanılan başka bir ad: Selâçıka-yı Rum.
Osmanlılar “Rum” kelimesini hem coğrafi ad hem eyalet adı olarak kullandı. XIX. yüzyılda ise Osmanlı’da yaşayan ve Rumca konuşan etnik gruba “Rum” denmeye başlandı.

Karıştırma

“Türkiye” adını Batılılar verdi, 1148’de, II. Haçlı Savaşı sırasında. Türk-İslam kaynakları ise Anadolu’ya Diyar-ı Rum diyordu.

Kontrol soruları

Gerekçeli cevapTürklerin Anadolu’yu yurt olarak seçmesinin nedenleri nelerdir?

1) İddia

Türkler Anadolu’yu hem kendi zorunlulukları hem de Anadolu’nun durumu yüzünden yurt seçti.

2) Kanıt – Türklerin durumu

XI. yüzyılda Oğuz nüfusu çok arttı; Horasan ve Maveraünnehir’de Karahanlı ve Gazneli baskısı vardı; yeterli toprakları yoktu.

3) Kanıt – Anadolu’nun durumu

Doğu Roma savaşlarla yıpranmıştı, sık hükümdar değişiyordu, vergi ve tekfur zulmü halkı bezdirmişti, isyanlar vardı. Önceki akınlar sayesinde Anadolu’nun geçim kaynakları ve ticaret imkânları biliniyordu.

4) Sonuç

Bu iki yönlü durum, özellikle Malazgirt’ten sonra Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesini kolaylaştırdı.

Anadolu’ya “Türkiye” adının verilmesinin nedeni nedir?

Malazgirt’ten sonra Anadolu’ya çok sayıda Türk yerleşti ve burası kültür ve nüfus bakımından Türk yurdu oldu. 1148’de II. Haçlı Savaşı’na katılan Batılılar Anadolu’da Türk nüfusunun çokluğunu ve Türklerin burayı büyük gayretle savunduğunu gördü; bu yüzden Anadolu’ya Türkiye (Turkhia, Turquia) dediler.

MÖ VIII. yüzyıldan VII. yüzyıla kadarki Türk akınları ile XI. yüzyıl Oğuz göçü arasındaki temel fark nedir?

İlk akınlar (İskitler, Hunlar, Sibirler, Avarlar) yerleşme amacı taşımıyordu; keşif, geçim kaynağı ve ticaret içindi. XI. yüzyıldaki Oğuz göçü ise nüfus artışı, baskı ve toprak yetersizliği yüzünden yeni yurt bulmak amacıyla yapıldı.

Bu bölümü bitirdim

Selçukluların doğuşu ve Dandanakan Savaşı (1040)

Selçuklular nereden çıktı?

Selçuk Bey, Oğuzların Üçok koluna bağlı Kınık boyundandı. (Kitapta Kınık boyunun tamgası gösterilir.)
Babası Dukak Bey, Oğuz Yabgu Devleti’nin subaşılarındandı (ordu komutanı). Dukak Bey ölünce yerine Selçuk Bey geçti.
Selçuk Bey yabgu ile anlaşmazlığa düştü, maiyetiyle Cend şehrine geldi ve burada İslamiyet’i kabul etti.
Selçuk Bey ölünce başa Arslan Yabgu geçti. Gazneli hükümdarı Sultan Mahmud, Arslan Yabgu’yu ve maiyetini hileyle yakalatıp Kalincar Kalesi’ne hapsetti (1025).
Oğlu Kutalmış kaçıp kurtuldu. Arslan Yabgu hapiste öldü (1032).
Ona bağlı Oğuzların bir kısmı dağıldı. Diğerleri Selçuk Bey’in torunları Tuğrul Bey ile Çağrı Bey’in etrafında toplandı.
Tuğrul ve Çağrı Beyler, amcaları İnanç Musa Yabgu ile birlikte Horasan’a geldi.

Dandanakan Savaşı

23 Mayıs 1040

Taraflar

Selçuklular (Tuğrul ve Çağrı Beyler) ↔ Gazneliler

Yer

Dandanakan Kalesi önleri (Horasan, Merv yakınları)

Süre

Üç gün sürdü; 8 Ramazan 431 (23 Mayıs 1040) günü bitti.

Sebep

Selçukluların Karahanlı ve Gaznelilerle yaptığı uzun, çetin mücadeleler; Oğuzların yurt arayışı. Dandanakan bu mücadelelerin doruk noktasıdır.

Nasıl kazanıldı

Selçuklular önce Gazneli ordusunu yıprattı. Gazneli ordusu birlikten yoksun, aç, susuz ve yorgundu. Savaş tekniğini çok iyi bilen Çağrı Bey’in ustaca taktik ve saldırıları kesin yenilgiyi getirdi.

Sonuç

Büyük Selçuklu Devleti kuruldu. Adını Selçuk Bey’den aldı.
Savaşın son günü Selçuklu beyleri toplandı (otağ kurup kurultay yaptılar) ve Tuğrul Bey’i ilk sultan ilan ettiler.
Çevredeki hükümdarlara fetihname gönderildi.
Kitap s. 13’e göre başkent olarak Cend belirlendi.
Horasan ve İran bölgesi Gaznelilerden alındı; Türk boyları büyük kalabalıklar hâlinde Horasan’a göç etti (bkz. 1.3).

Türk tarihine etkisi

Selçuklular, bütün Sünni İslam dünyasının maddi gücünün temsilcisi oldu ve Müslümanları iç ve dış tehlikelere karşı koruma görevini üstlendi. Dandanakan’dan sonra Anadolu’ya yeni akınlar başladı.

Özelliği

Selçuklular ile Gazneliler arasında yapılmış bir meydan savaşıdır; yani iki Türk-İslam devleti arasındadır. Devlet kurduran savaştır.

Kontrol soruları

Dandanakan Savaşı’nın tarihini, taraflarını ve en önemli sonucunu yaz.

23 Mayıs 1040; Selçuklular (Tuğrul ve Çağrı Beyler) ile Gazneliler arasında. En önemli sonucu: Büyük Selçuklu Devleti kuruldu, Tuğrul Bey ilk sultan ilan edildi.

Gazneli Sultan Mahmud’un Arslan Yabgu’yu hapsetmesi Selçukluları nasıl etkiledi?

Arslan Yabgu Kalincar Kalesi’ne hapsedildi (1025) ve orada öldü (1032). Ona bağlı Oğuzların bir kısmı dağıldı; geri kalanlar Tuğrul ve Çağrı Beylerin etrafında toplandı. Böylece Selçukluların liderliği Tuğrul ve Çağrı Beylere geçti ve Gaznelilerle düşmanlık derinleşti; bu süreç 1040’ta Dandanakan’la sonuçlandı.

Dandanakan’dan sonra Selçuklular İslam dünyasında hangi rolü üstlendi?

Bütün Sünni İslam dünyasının maddi kuvvetinin temsilcisi oldular; Müslümanları iç ve dış tehlikelere karşı koruma görevini üstlendiler. (1.2’de göreceğin gibi Tuğrul Bey halifeliğin de koruyucusu oldu.)

Bu bölümü bitirdim

Pasinler Savaşı (1048)

Pasinler Savaşı

18 Eylül 1048

Taraflar

Büyük Selçuklu ↔ Doğu Roma (Rum) ordusu + Ermeni, Gürcü ve Abaza kuvvetleri. Toplam elli bin kişilik ordu.

Yer

Erzurum yakınlarındaki Pasinler Ovası

Komutanlar

Selçuklu ordusunun başında Tuğrul Bey’in üvey kardeşi İbrahim Yınal Bey ve amcasının oğlu Kutalmış vardı.

Sebep

Dandanakan’dan sonra Selçuklular Anadolu’nun fethi için akınlar yaptı. Doğu Roma rahatsız oldu ve öncü birlikler gönderdi. Şehzade Hasan ve arkadaşları Doğu Romalılarca şehit edildi. Tuğrul Bey hem Hasan’ın intikamını almak hem de gaza yapmak için Doğu Roma üzerine yürüdü.

Sonuç

Doğu Roma ağır yenildi (ünite sonu metni).
Bizans ile diplomatik ilişkiler kuruldu. İmparator IX. Konstantin’in barış heyeti kabul edildi; karşılık olarak İstanbul’a heyet gönderildi.
Barış sonucunda Emeviler döneminde İstanbul’da yapılmış, harap olmuş cami tamir edilip yeniden açıldı.
Camide hutbede Abbasi halifesi ve Tuğrul Bey’in adı okunmaya başlandı.
Selçuklu hâkimiyet sembolü olarak ok ve yay damgası caminin mihrapına işlendi.

Türk tarihine etkisi

Selçuklular askerî başarıyı siyasi ve dinî kazanımlarla taçlandırdı; büyük bir devlet olma yolunda önemli bir aşama geçti. Anadolu akınları sürdü.

Özelliği

Selçukluların Doğu Roma ile yaptığı bilinen ilk savaştır.

Kontrol soruları

Gerekçeli cevapPasinler Savaşı Türk tarihinin seyrini nasıl etkilemiştir?

İddia

Pasinler, Selçukluların Doğu Roma karşısında hem askerî hem siyasi-dinî üstünlük kurduğu ilk savaştır.

Kanıt

Bizans ile diplomatik ilişki kuruldu; IX. Konstantin barış istedi. İstanbul’daki eski cami tamir edildi, hutbede Abbasi halifesi ve Tuğrul Bey’in adı okundu, mihraba ok ve yay damgası işlendi.

Sonuç

Selçuklular büyük devlet olma yolunda önemli bir aşama geçti; Anadolu akınları sürdü ve Malazgirt’e giden süreç hızlandı.

Pasinler’de Selçuklu ordusunu kimler yönetti? Karşı tarafta kimler vardı?

İbrahim Yınal Bey (Tuğrul Bey’in üvey kardeşi) ve Kutalmış (Tuğrul Bey’in amcasının oğlu). Karşı tarafta Rum (Doğu Roma), Ermeni, Gürcü ve Abaza kuvvetlerinden oluşan elli bin kişilik ordu vardı.

Bu bölümü bitirdim

Malazgirt Savaşı (1071)

Savaşa giden yol

1Sultan Alp Arslan tahta geçti; Anadolu seferleri hız kazandı.

2Alp Arslan, çok sağlam surları yüzünden alınamaz sanılan Ani Kalesi’ni (Kars) fethetti — Ağustos 1064.

31066’dan itibaren Gümüştegin, Afşin, Emir Sanduk gibi güçlü Türk beylerinin akınlarıyla Orta ve Güney Anadolu’da birçok şehir alındı.

4Balkanlarda Peçeneklerle mücadelesiyle tanınan Romanos Diogenes (Romen Diyojen), Doğu Roma imparatoriçesi ile evlendirilip imparator yapıldı — Ocak 1068. Ondan beklenen iş: Türkleri Anadolu’dan çıkarmak.

5Diogenes, sınır güvenliğini korumak ve Selçuklu başkenti Rey’e kadar ilerlemek için büyük hazırlıkla 13 Mart 1071’de İstanbul’dan çıktı; Anadolu’daki merkezî yolu izleyip Malazgirt’e ulaştı.

6Alp Arslan o sırada Mısır’daki Fatımiler üzerine yaptığı sefer yüzünden Halep yakınlarındaydı. Haberi alınca ordusunu geri çevirip Malazgirt önlerine geldi.

7Alp Arslan Ahlat ile Malazgirt arasındaki Rahve Ovası’nda karargâh kurdu. İmparatora barış önerdi: “Ülkene dön; barış istersen Bağdat halifesi aracılığıyla yaparız.” İmparator reddetti: “Barış ancak Selçuklu başkenti Rey’de yapılır.”

826 Ağustos 1071 Cuma: Alp Arslan ordusuyla cuma namazı kıldı ve konuşma yaptı: Müslümanlar camilerde dua ederken saldırmak istediğini, istemeyenin dönebileceğini söyledi. Askerler “Ne yaparsan biz de yaparız” dedi. Savaş başladı.

Turan taktiği (Bozkır kapanı) – animasyon

Malazgirt’in kazanılmasında en önemli etken Turan taktiğidir. Türklerin geliştirdiği bir taarruz (saldırı) yöntemidir; kitapta “bozkır savaş taktiği” ve “Bozkır kapanı” olarak da geçer. Adımları izle:

Malazgirt Savaşı

26 Ağustos 1071

Taraflar

Büyük Selçuklu (Sultan Alp Arslan) ↔ Doğu Roma (İmparator Romanos Diogenes)

Yer

Malazgirt Ovası (Muş); karargâh Rahve Ovası (Ahlat-Malazgirt arası)

Sebep

Türk akınları Doğu Roma’nın doğu sınırlarını neredeyse tamamen ele geçirmişti. Diogenes’in amacı Türkleri Anadolu’dan çıkarmak, sınırı korumak ve Rey’e kadar ilerlemekti.

Zaferin etkenleri

Alp Arslan’ın bizzat uyguladığı Turan taktiği (Bozkır kapanı).
Bizans ordusundaki ücretli Uz ve Peçenek birlikleri, soydaşları olan Selçuklu tarafına geçti.
Savaşın Cuma gününe denk getirilmesi ve namazdan sonraki heyecan verici konuşma.
Bizans ordusu kalabalık ama hantaldı; imparator ordusuna tam hâkim değildi; generaller arasında rekabet vardı.
Bizans saldıran taraftı; Selçuklu sultanı ise yurdunu ve bütün İslam beldelerini savunma sorumluluğuyla savaşıyordu.

Sonuç

Bizans ordusu yenildi, İmparator esir düştü.
Alp Arslan imparatora savaş tutsağı gibi değil, konuk hükümdar gibi davrandı. Görüşmelerden sonra barış antlaşması yapıldı.
Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı; Türkler gruplar hâlinde Türkistan’dan gelip Anadolu’ya yerleşmeye başladı.
Alp Arslan komutanlarına kılıç hakkı verdi → Anadolu’da ilk Türk beylikleri kuruldu.
Büyük Türk hakanı, Kutalmışoğlu Süleyman Şah’a Ege ve Marmara’ya kadar Anadolu’nun fethini emretti.
Birkaç yıl içinde Anadolu ve Suriye’de hâkimiyet Türklere geçti → Avrupa, Bizans’ı kurtarmak için Haçlı Seferlerine hazırlanmaya başladı.

Türk tarihine etkisi

Anadolu kültür ve nüfus bakımından Türk yurdu oldu. “Vatanı açan zafer” olarak düşünülebilir (Miryokefalon ise onu koruyan zaferdir).

Sembol

Malazgirt Zafer Anıtı (Muş): sütunlar Türklerin Anadolu’ya giriş kapısını, sütunlar arasındaki boşluk geçiş yolunu simgeler.

Merhamet örneği

Alp Arslan, Türklerle sürekli savaşan ve esir alınan imparatora konuk hükümdar muamelesi yaptı. Bu, Türklerin esirlere gösterdiği merhametin örneğidir. Ayrıca barış görüşmesiyle Bizans’ı düşman olmaktan çıkarıp antlaşmaya bağlamak da amaçlanmış olabilir.

Kontrol soruları

Gerekçeli cevapTürklerin Malazgirt Savaşı’nı kazanmasını sağlayan etkenler nelerdir?

Etkenleri iki gruba ayırarak yazmak puan kazandırır:

Selçuklu tarafından kaynaklanan

Turan taktiğinin (Bozkır kapanı) başarıyla uygulanması; savaşın cuma gününe denk getirilmesi ve Alp Arslan’ın moral veren konuşması; Selçukluların yurt ve İslam beldelerini savunma bilinci.

Bizans tarafından kaynaklanan

Ordudaki ücretli Uz ve Peçeneklerin soydaşları Selçuklulara geçmesi; ordunun kalabalık ama hantal olması; imparatorun orduya tam hâkim olamaması; generaller arasındaki rekabet.

Alp Arslan esir imparatora neden konuk muamelesi yapmış olabilir?

Merhamet ve hoşgörü anlayışı (esire iyi davranma); ayrıca savaşı bir barış antlaşmasıyla bitirmek, Bizans’ı yeniden saldırmaktan alıkoymak ve Türklerin üstünlüğünü onurlu bir şekilde kabul ettirmek amacıyla. Sonunda barış antlaşması yapıldı.

Malazgirt’ten sonra Avrupa neden harekete geçti?

Zaferden birkaç yıl sonra Anadolu ve Suriye’de hâkimiyet Türklere geçti. Avrupa Bizans’ı kurtarmak için birleşti ve Haçlı Seferleri’nin hazırlıklarına başladı (I. Haçlı Seferi).

Malazgirt Zafer Anıtı’ndaki sütunlar ve boşluk neyi simgeler?

Sütunlar Türklerin Anadolu’ya giriş kapısını, sütunlar arasındaki boşluk geçiş yolunu simgeler.

Bu bölümü bitirdim

Miryokefalon Savaşı (1176)

Malazgirt’ten sonra Türkler Anadolu’ya yerleşmeye başladı ama Anadolu’nun büyük bölümü hâlâ Doğu Roma’nın elindeydi. Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan’ın Anadolu’daki Türk varlığını güçlendirmek için yaptığı seferler Doğu Roma için ciddi tehdit oldu.

Miryokefalon Savaşı

17 Eylül 1176

Taraflar

Türkiye Selçuklu (Sultan II. Kılıçarslan) ↔ Doğu Roma (İmparator Manuel Comnenos / Manuel Komnen)

Destekçiler

Manuel; Fransız, Alman, İngiliz, Sırp, Macar, Gürcü, Kıpçak ve Peçeneklerden destek aldı.

Yer

Miryokefalon istihkâmları yakını, Göller Bölgesi (bol su ve zengin geçim kaynakları olan yer). Bugünkü Sandıklı, Dinar ve Gelendost ilçeleri yakını. İmparator Balıkesir üzerinden geldi.

Sebep

II. Kılıçarslan’ın seferleri; Manuel’in Türkiye Selçuklu Devleti’ni yıkmak, Türkleri yok etmek ya da Anadolu’dan atmak istemesi.

Savaşın akışı

Doğu Roma ordusu yolda salgın hastalıklar yüzünden çok kayıp verdi. II. Kılıçarslan barış teklif etti, Manuel reddetti. Selçuklu askerleri savaş başlamadan Doğu Romalıların geçeceği geçidin yamacında pusu kurdu, ani baskınla ordunun büyük bölümünü dağıttı.

Sonuç

Bizans ordusu imha edercesine bozguna uğradı. Malazgirt’ten sonra Türk tarihinin ikinci büyük zaferi.
Manuel ve ordusunun kalanı ancak Kılıçarslan’ın merhameti ve yardımıyla İstanbul’a dönebildi.
Bizans, Malazgirt’ten beri 105 yıl taşıdığı “Anadolu’yu Türklerden geri alma” ümidini tamamen yitirdi. Türkleri Anadolu’dan çıkarma planı çöktü.
Bizans da, Batılılar da Anadolu’nun Türk vatanı olduğunu kabul etmek zorunda kaldı. Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.

Türk tarihine etkisi

“Devlet ve vatan koruyan zafer.” Malazgirt’le açılan vatan (Anadolu) ve kurulan devlet (Türkiye Selçuklu) Miryokefalon’la korundu. Bu yüzden Miryokefalon Malazgirt Zaferi’nin tam bir tescili sayılır. Kaybedilseydi Türklerin Anadolu’da tutunması mümkün olmayabilirdi.

Bilgi kutusu · II. Kılıçarslan (1113-1192)

Önemli başarıları: 1176 Niksar Muharebesi · 1176 Miryokefalon Zaferi · 1182 Artuklu Devleti’nin Türkiye Selçuklu’ya tabi olması.
Anadolu’nun Türk yurdu olmasına büyük katkı sağladı.
Ticaret yolları üzerinde birçok han ve kervansaray yaptırdı; en önemlisi Aksaray yakınındaki Alay Hanı.
Denizcilik için tersaneler yaptırdı; Konya’da kurduğu medreselerle ilmî ve sanatsal faaliyetlere katkı sağladı; çevre ülkelerle ticari ilişkileri geliştirdi.
Kimin tahta çıkacağı tartışılınca ülkeyi on bir oğlu arasında paylaştırdı; bu karar devletin eski gücünü kaybetmesine yol açtı. (Bkz. 1.2 veraset sistemi.)
III. Haçlı Seferi sırasında da Miryokefalon mevkiinde ani baskınlarla Haçlılara büyük kayıp verdirdi.

Kontrol soruları

Gerekçeli cevapMalazgirt ve Miryokefalon zaferlerinin askerî ve siyasi sonuçlarını karşılaştır (benzerlik ve farklılık). (ünite sonu soru 3)

Benzerlikler

İkisi de Doğu Roma’ya karşı kazanıldı. İkisinde de Bizans saldıran, Türkler savunan taraftı ve Bizans’ın amacı Türkleri Anadolu’dan çıkarmaktı. İkisinde de Türk hükümdarı yenilen imparatora merhamet gösterdi. İkisi de Anadolu’nun Türk yurdu olmasını sağladı.

Farklılıklar

Malazgirt’i Büyük Selçuklu (Alp Arslan), Miryokefalon’u Türkiye Selçuklu (II. Kılıçarslan) kazandı. Malazgirt’te Turan taktiği, Miryokefalon’da geçitte pusu ve ani baskın uygulandı. Malazgirt Anadolu’nun kapılarını açtı ve beyliklerin kurulmasına, Haçlı Seferleri’nin başlamasına yol açtı; Miryokefalon ise açılan vatanı ve kurulan devleti korudu, Bizans’ın Anadolu’yu geri alma ümidini bitirdi ve Batı’ya da Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kabul ettirdi (Malazgirt’in tescili).

Miryokefalon’a neden “devlet ve vatan koruyan zafer” denir?

Manuel bu sefere Türkiye Selçuklu Devleti’ni yıkmak ve Türkleri Anadolu’dan atmak için çıkmıştı. Zaferle hem devlet (Türkiye Selçuklu) hem vatan (Anadolu) korundu; Bizans 105 yıllık geri alma ümidini kaybetti.

II. Kılıçarslan’ın ülkeyi oğulları arasında paylaştırması hangi geleneğin sonucudur ve ne doğurdu?

Devleti hanedanın ortak malı sayan veraset anlayışının sonucudur (bkz. 1.2). Türkiye Selçuklu Devleti’nin eski gücünü kaybetmesine yol açtı.

Bu bölümü bitirdim

Anadolu’da kurulan ilk Türk beylikleri

Alp Arslan Malazgirt’ten sonra komutanlarını ödüllendirdi ve onlara kılıç hakkı olarak savaştıkları bölgelerde kendi beyliklerini kurma izni verdi.

Beylikler hem birbirleriyle hem de Gürcüler, Haçlılar, Doğu Romalılar ve Ermenilerle savaştı. En önemlisi Haçlı Savaşları’dır; bu mücadeleler Danişmend Gazi Destanı’na konu oldu.
Çoğu kurucusunun adıyla anılır.
Anadolu’nun Türkleşmesine ve Türklüğün başka bölgelerde kök salmasına katkı sağladılar.
Fethettikleri yerlerin adlarını Türkçe adlarla değiştirdiler; cami, medrese, han, kervansaray, şifahane yaptırarak Türk-İslam kültürünü Anadolu’ya taşıdılar.

Haritadaki bir beyliğe dokun.

↔ Haritayı yana kaydır.

Bir beyliğe dokun.

Beylik	Tarih	Kurucu	Merkez / bölge	Kimlerle savaştı	Eser / özellik
Saltuklular	1072-1202	Ebu’l-Kasım Saltuk	Erzurum ve çevresi	Ermeniler, Gürcüler	Anadolu’daki ilk Türk beyliği. Mama Hatun Külliyesi (Erzincan; Tercan’daki Mama Hatun Türbesi XII. yy)
Mengücekliler	1080-1228	Mengücek Gazi	Erzincan ve çevresi (Divriği, Kemah)	Gürcüler, Rumlar	Divriği Ulu Cami Külliyesi (Sivas) – Anadolu’daki ilk külliye
Danişmentliler	1080-1178	Danişment Gazi	Sivas ve çevresi (Tokat, Amasya, Malatya)	Haçlılar	Anadolu’daki en güçlü Türk beyliği. Türkleşme ve İslamlaşmada etkili. Yağıbasan Medresesi (Tokat) – Anadolu’daki ilk medrese
Artuklular	1102-1231	Artuk Bey	Doğu ve Güneydoğu Anadolu; Hasankeyf, Mardin, Harput olmak üzere üç kol	—	Kitaba göre en uzun süre hüküm süren Anadolu beyliği. Malabadi Köprüsü (Diyarbakır) – günümüze ulaşan en büyük kemer açıklığına sahip ilk taş kemerli köprü. 1182’de Türkiye Selçuklu’ya tabi oldu.
Çaka Beyliği	1081-1093	Çaka Bey	İzmir ve çevresi	Bizanslılar	Çaka Bey Anadolu’daki ilk Türk denizcisi; ilk Türk donanmasını kurdu.

Kitaptaki haritada ayrıca Ahlatşahlar (Ahlat çevresi), Dilmaçoğulları (Bitlis çevresi), İnaloğulları (Van Gölü çevresi), Çubukoğulları (Harput çevresi) ve güneyde Suriye Selçukluları gösterilir; metinde ayrıntıları yoktur.

Karıştırılan “ilk”ler

İlk Türk beyliği → Saltuklular
İlk medrese → Yağıbasan Medresesi (Danişmentliler, Tokat)
İlk külliye → Divriği Ulu Cami Külliyesi (Mengücekliler, Sivas)
İlk Türk donanması / ilk denizci → Çaka Bey (İzmir)
İlk taş kemerli en büyük açıklıklı köprü → Malabadi (Artuklular)
Anadolu’da Türklerin yaptığı ilk cami → Ebu’l-Menüçehr Camisi (Ani, Kars) (ünite sonu kaynak D)
En güçlü beylik → Danişmentliler · En uzun süren (kitaba göre) → Artuklular

Kontrol soruları

İlk Türk beylikleri Anadolu’nun Türkleşmesi için hangi faaliyetleri yürüttü?

Fethettikleri yerlerin adlarını Türkçe adlarla değiştirdiler; cami, medrese, han, kervansaray, şifahane gibi yapılar inşa ederek Türk-İslam kültürünü Anadolu’ya taşıdılar; Gürcü, Ermeni, Bizans ve Haçlılara karşı savaşarak bölgeyi korudular (ör. Danişmentlilerin Haçlılarla mücadelesi).

“Kılıç hakkı” nedir? Beyliklerle bağlantısı ne?

Savaşarak fethedilen toprakları yönetme hakkıdır. Alp Arslan Malazgirt’ten sonra komutanlarına bu hakkı verdi; onlar da savaştıkları bölgelerde beylik kurdular.

Bu bölümü bitirdim

Haçlı Savaşları (1096-1204)

Tarih kitaplarında genelde Haçlı Seferleri denir ama bu savaşlar aslında İslam dünyasına yönelik bir saldırıdır. Katılanlar saldırı sırasında göğüslerine ve kalkanlarına, dönüşte sırtlarına kırmızı bir haç çizdikleri için bu adı aldılar.

Haçlı Savaşları’nın sebepleri

Bizans’ın isteği

Malazgirt’ten sonra Türkler Anadolu, Suriye ve Filistin’e hâkim oldu. İmparator Aleksi Komnen (Kaynak H’de Aleksios Komminos) Türk akınlarını durdurmak için papadan yardım istedi.

Papanın asıl amacı

Doğu Roma’ya yardım değil, Doğu topraklarını ve Kudüs’ü almak; Papalığın görüşlerini benimsemeyen Ortodoksları kontrol altına almak; Avrupa’yı krizden kurtarıp kendi otoritesini güçlendirmek.

Ekonomik sebepler

1094’te Avrupa’da kuraklık; açlık, sefalet, salgın. Doğu, Batılılara cennet gibi görünüyordu: değerli taş ve madenler, ham ve işlenmiş maddeler, önemli ticaret yolları Türklerin ve Müslümanların elindeydi.

Papanın çağrısı

Papa II. Urbanus (Urban), 1095’te dünyevi ve uhrevi (bu dünya ve öteki dünya) vaatlerle Avrupalıların çoğunu Haçlı Savaşları’na ikna etti.

Haritada bir seferi seç; güzergâh çizilir.

↔ Haritayı yana kaydır.

I. Haçlı Savaşı (1096-1099)

27 Kasım 1095: Papa II. Urbanus, Clermont (Kılermon) Konsülü’nde Avrupa halklarına çağrı yaptı ve I. Haçlı Savaşı’nı başlattı.
Keşiş Pierre L’Ermite (Piyer Lermit) kışkırtıcı konuşmalarla binlerce kişilik bir halk kitlesi topladı. Bu öncü grup 1 Ağustos 1096’da Kostantiniye’ye geldi.
Asıl orduları beklemeyen öncüler yağma ve talan için İznik’e yürüdü. Düzenli ordu olmayan bu grup Drakon Çayı yakınında, Sultan I. Kılıçarslan’ın kardeşi Kulan Arslan Bey tarafından dağıtıldı.
1096 sonbaharı: Asillerin komutasındaki beş büyük Haçlı ordusu İstanbul önüne geldi. Komutanlar (haritada): Godefroy de Boullion, Tarentum Prensi I. Bohemund, Norman Dükü Robert Curthose, Toulouselu IV. Raymond; ayrıca Pierre L’Ermite.
İlk saldırı Türkiye Selçuklu başkenti İznik’e yapıldı. I. Kılıçarslan o sırada Malatya’yı kuşatıyordu; geri döndü ama İznik’i kurtaramadı ve başkenti Konya’ya taşıdı.
1 Temmuz 1097: Eskişehir yakınında Dorileon (Dorilyon) Savaşı; Selçuklular kalabalık Haçlı ordusu karşısında başarısız oldu, Haçlıların Anadolu’dan geçişini engelleyemedi.
Haçlılar sırasıyla Urfa, Antakya, Kudüs ve Trablus’ta Haçlı kontlukları kurdu. 1099’da Kudüs’te büyük katliam yaptılar ve Fatımilerin himayesindeki şehri işgal ettiler.
1101: Haçlılar yardım istedi; üç büyük Haçlı ordusu (Lombardlar, Fransızlar, Almanlar) geldi. Merzifon, Konya ve Ereğli’de Türkler (I. Kılıçarslan ve diğer Türk beyleri) zafer kazandı. I. Kılıçarslan bu üç orduyu arka arkaya yok ederek Anadolu’yu Haçlılara tamamen kapattı.

II. Haçlı Savaşı (1147-1149)

Sebep: I. Haçlı’da kurulan Urfa Kontluğu’na 1144’te Musul Atabeyi İmadeddin Zengi son verdi.
Kral III. Konrad komutasındaki Alman Haçlıları, Dorileon yakınında Sultan Mesud komutasındaki Türkiye Selçuklu ordusuna ağır yenildi; III. Konrad İznik’e kaçtı. (Haritada: II. Dorileon Muharebesi.)
Kral VII. Louis (Lui) komutasındaki Fransız Haçlıları, İznik’teki Almanlarla birleşip güneye ilerledi. 7 Ocak 1148’de Türkiye Selçuklu ordusu Göller Bölgesi’nde Fransızları bozguna uğrattı.
Anadolu’yu karadan geçemeyen Haçlılar Adalar (Ege) ve Akdeniz kıyılarından Suriye’ye ulaştı; 1148 Dımaşk (Şam) Kuşatması’na katıldı ama başarısız oldu.
Bu savaş sırasında Batılılar Anadolu’ya “Türkiye” demeye başladı (1148).

Merhamet örneği (Kaynak I)

Selçuklu ordusu Fransız Haçlılarını Denizli’den Antalya’ya kadar takip etti. Son darbeyi vuracakken Haçlıların aç, hasta ve perişan olduğunu gördü; savaşı durdurdu. Açları doyurdu, hastaları tedavi ettirdi, para dağıttı. Bundan etkilenen üç bin Fransız genci Selçuklulara sığınıp Müslüman oldu. Türkler bunun için hiçbir zorlama yapmadı. Kralın papazı Odo de Deuil bu durumu acı sözlerle yazdı: “Ey hainlikten daha zalim olan merhamet!”

Haçlı Seferleri’nin Batı’ya etkileri (Kaynak I)

Batı insanı dış dünyaya açıldı ve onu tanıdı; Avrupa’da dış dünyayla ticaret yapan bir tüccar sınıfı oluşmaya başladı; İslam dünyasının ilim, kültür, teknik ve ekonomi birikimi Batı’ya taşındı. Batılılar şeker, portakal, şifalı bitkiler, egzotik kokular, ipekli ve pamuklu kumaş, ipek halı, porselen ve cam eşyayı bu seferler sırasında tanıdı.

III. Haçlı Savaşı (1189-1192)

Sebep: 1187’de Selahaddin Eyyubi’nin Kudüs’ü geri alması (bkz. Hıttin).
İngiltere Kralı I. Richard (Arslan Yürekli Rişar) ve Fransa Kralı II. Philippe (Filip)’in orduları Messina’da birleşti.
Alman İmparatoru Friedrich (Fridrih) Barbarossa ordusuyla Çanakkale Boğazı’ndan Anadolu’ya geçti. II. Kılıçarslan, Miryokefalon Zaferi’nin kazanıldığı mevkide ani baskınlarla Haçlılara büyük kayıp verdirdi.
10 Haziran 1190: Friedrich, Silifke yakınında Göksu Irmağı’nı (Calycadnos / Silifke Çayı) geçerken boğuldu. Alman ordusunun çoğu dağıldı; kalanlar imparatorun aynı adlı oğlu Friedrich’in etrafında toplanıp Antakya’ya, oradan Sûr’a geçti.
İngiliz ve Fransız donanmaları Eyyubilerin elindeki Akka Limanı’nı kuşattı ve 12 Temmuz 1191’de aldı.
I. Richard kuşatmada esir alınan 2700 kişiyi eşleri ve çocuklarıyla şehit etti (20 Ağustos 1191).
Sonuç: Akka’nın alınması Haçlıların kıyıdaki hâkimiyetini güçlendirdi; krallıkları yüz yıl daha sürdü. Hristiyanlar Kıbrıs’ı da aldı ama Kudüs’ü geri alamadı.

IV. Haçlı Savaşı (1202-1204)

Papa III. Innocentius (Innoçentiyus), Kudüs’ü geri almak amacıyla 1199’da IV. Haçlı Savaşı’nı resmen başlattı.
Haçlılar 24 Haziran 1203’te Kostantiniye’ye geldi (deniz yoluyla). Doğu Roma Ortodoks Kilisesi’nden Katolik Roma Kilisesi’nin üstünlüğünü kabul etmesini ve vaat edilen paranın hemen ödenmesini istediler.
İmparator reddedince Haçlılar İstanbul’u üç gün yağmaladı, yakıp yıktı. Atlarıyla Ayasofya’ya girip aziz tasvirlerini ve kutsal kitapları tahrip ettiler. Venedikliler sanat eserlerini ülkelerine götürdü; hipodromdan çalınan dört at heykeli Venedik’teki San Marco (San Marko) Kilisesi’nin kapısına kondu.
Doğu Roma toprakları Haçlılar ve Venedikliler arasında paylaşıldı; Kostantiniye’de Latin İmparatorluğu kuruldu (1204).
Kaçan Doğu Roma yöneticileri Trabzon, Epiros (Epir) ve İznik’te yeni devletler kurdu. İznik Rum İmparatorluğu, 25 Temmuz 1261’de Kostantiniye’yi geri aldı. Ama Doğu Roma bir daha eski gücüne kavuşamadı.
Türklere etkisi: Bu dönemde Türkiye Selçuklu sınırları Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına ulaştı. Selçuklular açtıkları yeni ticaret yollarıyla dünya ticaretindeki nüfuzlarını güçlendirdi.

Dikkat

IV. Haçlı Seferi Müslümanlara değil, Hristiyan İstanbul’a yöneldi. Sefer dinî görünse de asıl amaçlarının siyasi ve ekonomik olduğunu gösterir. Zayıflayan Bizans, Türkiye Selçuklu’nun kıyılara ulaşmasını kolaylaştırdı.

Haçlı Seferleri’nin Türklere genel etkisi (Kaynak İ ve ünite sonu)

Başta olumsuz: I. Haçlı orduları 1097’de Anadolu’dan geçip Suriye’ye indi; Türkler Orta Anadolu’ya çekilmek zorunda kaldı; başkent İznik kaybedildi (→ Konya).
Güzergâh Anadolu’dan geçtiği için buraya yeni yerleşen Türkler sosyoekonomik açıdan büyük sıkıntı yaşadı ve Türklerin Anadolu’yu yurt edinmesi zorlaştı.
Sonra: 1101’de üç Haçlı ordusu yok edildi, Anadolu Haçlılara kapandı. II. ve III. Haçlı’da Haçlıların Anadolu’yu geçme girişimleri sonuçsuz kaldı. Türkler bütün zararlara rağmen Anadolu’ya köklü biçimde yerleşti.
Urfa ancak elli yıl sonra (1144) geri alındı. Antakya ve Suriye-Filistin kıyılarındaki Haçlılar ancak iki yüzyıllık mücadeleyle çıkarılabildi.
Türk-İslam dünyasında Türkler İslam’ın koruyucusu oldu; Müslümanlar arasında dayanışma güçlendi (Hıttin).

Kontrol soruları

Gerekçeli cevapI. Haçlı Savaşı’nın sonuçları Türk tarihini siyasi ve askerî açıdan nasıl etkiledi?

Siyasi

Türkiye Selçuklu başkenti İznik’i kaybetti, başkent Konya’ya taşındı. Urfa, Antakya, Kudüs ve Trablus’ta Haçlı devletleri (kontluklar) kuruldu; Türklerin Suriye-Filistin’le bağlantısı zayıfladı.

Askerî

Dorileon yenilgisiyle Haçlıların Anadolu’dan geçişi engellenemedi; Türkler Orta Anadolu’ya çekildi. Ama 1101’de üç Haçlı ordusu yenilince Anadolu Haçlılara kapandı.

Sonuç

I. Haçlı Türklerin Anadolu’daki ilerleyişini geçici olarak durdurdu, fakat Türkler Orta Anadolu’da tutunarak Anadolu’yu yurt edinmeye devam etti.

II. Haçlı Savaşı’nın Türk tarihine etkileri neler?

Almanlar Dorileon’da, Fransızlar Göller Bölgesi’nde yenildi; Haçlılar Anadolu’yu karadan geçemedi ve deniz kıyısından Suriye’ye gitmek zorunda kaldı; Dımaşk kuşatması başarısız oldu. Türkiye Selçuklu Anadolu’daki gücünü gösterdi. Batılılar bu sırada Anadolu’ya “Türkiye” demeye başladı.

Selçukluların Haçlılara merhametli davrandığını gösteren örnekler ver.

II. Haçlı’da Türkler aç, hasta Fransız Haçlılarını gördüklerinde savaşı durdurdu; açları doyurdu, hastaları tedavi ettirdi, para dağıttı. Müslüman olmaları için zorlama yapmadılar (3000 Fransız genci kendi isteğiyle Müslüman oldu). Karşılaştır: Haçlılar 1099’da Kudüs’te katliam yaptı, I. Richard 1191’de Akka’da 2700 esiri öldürdü.

IV. Haçlı Savaşı’nın Türk tarihine etkileri nelerdir?

Bizans yağmalanıp parçalandı, Latin İmparatorluğu kuruldu; Doğu Roma bir daha eski gücüne kavuşamadı. Zayıflayan Bizans karşısında Türkiye Selçuklu sınırları Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına ulaştı; Selçuklular yeni ticaret yollarıyla dünya ticaretindeki nüfuzlarını artırdı.

Haçlı Savaşları ile sömürgecilik arasında nasıl bağlantı kurulabilir?

Haçlıların amacı yalnız dinî değildi: Doğu’nun değerli taş ve madenlerini, ham ve işlenmiş maddelerini ve ticaret yollarını ele geçirmek istediler; ele geçirdikleri yerlerde kontluk ve krallıklar kurdular. Başka toprakların kaynaklarını ve ticaretini kontrol etmek için oraya yerleşip yönetim kurmak, sömürgeciliğin özüne benzer. Ayrıca seferler Avrupa’da dış dünyayla ticaret yapan bir tüccar sınıfı doğurdu.

Haçlılar Anadolu’da hangi savaşlarda yenildi, hangisinde kazandı?

Kazandılar: 1097 Dorileon (I. Haçlı) – İznik’i de aldılar. Yenildiler: Drakon Çayı (1096, halk kitlesi), 1101 Merzifon-Konya-Ereğli (I. Kılıçarslan), II. Dorileon (Almanlar, Sultan Mesud), 7 Ocak 1148 Göller Bölgesi (Fransızlar), III. Haçlı’da II. Kılıçarslan’ın Miryokefalon mevkiindeki baskınları.

Bu bölümü bitirdim

Hıttin Muharebesi ve Kudüs’ün yeniden fethi (1187)

Hıttin Muharebesi

1187

Taraflar

Eyyubiler ve toplanan İslam ordusu (Selahaddin Eyyubi) ↔ Kudüs Krallığı (Kral Guy) ve Haçlılar

Yer

Hıttin mevkii (Kudüs’ün kuzeyi, Filistin)

Arka plan

Haçlılar 1099’da Kudüs’te büyük katliam yapıp Fatımilerin himayesindeki şehri işgal etmişti. Eyyubi Devleti’nin kurucusu Selahaddin Eyyubi Halep ve Musul’u aldı. Bunun üzerine Kral Guy ve ona bağlı Kerek ve Şevbek Prinkepsi (Prensi) Renaud de Chatillon Selahaddin ile anlaşma yaptı.

Sebep

Renaud de Chatillon anlaşmayı bozup Eyyubilerin ticaret kervanlarına saldırdı. Selahaddin çevredeki emîrliklerden asker istedi ve Hristiyanlara karşı cihat çağrısı yaptı.

Sonuç

Selahaddin Hıttin’i kazandı; Kudüs ve Sûr çevresindeki birçok kale ve yerleşim alındı.
Zaferden üç ay sonra Kudüs kuşatıldı; Haçlılar şehri teslim etti → Kudüs’ün yeniden fethi (1187).
Bölgedeki askerî güç dengesi Müslümanların lehine döndü.
Papalık ve Avrupa hemen yeni saldırı hazırlığına başladı → III. Haçlı Seferi.

Türk tarihine etkisi

Türklerin İslam dünyasındaki saygınlığı arttı ve Müslümanlar arasındaki dayanışma ruhu güçlendi.

Ön bilgi

Eyyubiler, kitabın Türk devletleri tarih şeridinde (1174-1462) yer alır. Hıttin bu yüzden Türk tarihine dahil edilir.

Kontrol soruları

Hıttin Muharebesi’nin sonuçları Türk tarihinin seyrini siyasi açıdan nasıl etkiledi?

Kudüs 1187’de Müslümanlara geçti; bölgedeki güç dengesi Müslümanların lehine döndü; Türklerin İslam dünyasındaki saygınlığı arttı ve Müslümanlar arasında dayanışma güçlendi. Ama Avrupa yeniden harekete geçti ve III. Haçlı Seferi başladı.

Hıttin’in doğrudan sebebi nedir?

Renaud de Chatillon’un Selahaddin Eyyubi ile yapılan anlaşmayı bozarak Eyyubilerin ticaret kervanlarına saldırması.

Bu bölümü bitirdim

Kösedağ Savaşı (1243)

Kösedağ, kitabın tarih şeridindeki ana savaşlar içinde Türk tarafının kaybettiği savaştır (Haçlı Savaşları içinde 1097 Dorileon da bir yenilgidir). Sebepleri bir zincir gibidir:

ZeminSultan Alaaddin Keykubat Moğol istilasını akıllıca bir siyasetle Anadolu’dan uzak tutmuştu. Oğlu II. Gıyaseddin Keyhüsrev (1237-1246) döneminde devlet siyasi, idari ve askerî açıdan zayıfladı.

Sebep 1Vezir Sadeddin Köpek Anadolu’yu kendi çıkarına göre yönetiyor, halktan ağır vergiler topluyordu.

Sebep 2Göçebe ve yarı göçebe Türkmenler ihmal ediliyor ve zorunlu göçe tabi tutuluyordu.

Sebep 3Moğol istilasının yol açtığı karışıklıklar, diğer Türk hanedanlarının Selçuklu karşıtı propagandası, komşu devletlerin kışkırtmaları. Halkın dinî yaşayışı ile İran bürokrasisinin hâkim olduğu sarayın dinî-kültürel anlayışı arasında uzlaşmazlık vardı.

OlayBabaîler İsyanı (1240): Baba İlyas, Baba İshak gibi Türkmen şeyhleri halkı isyana teşvik etti. Adıyaman ve Maraş’ta başlayan isyan Orta Anadolu’ya yayıldı.

Sonuçİsyan güçlükle bastırıldı. Devletin zaafa düştüğü görüldü ve bu, Moğolları Anadolu’ya saldırmaya cesaretlendirdi.

Olay1242 sonbaharı: Baycu Noyan komutasında ilk Moğol saldırısı Erzurum’a yapıldı; büyük tahribat ve katliam oldu. Sultan savaş hazırlığına başladı.

Savaş1243 Kösedağ (Sivas). Moğollar sahte ricat uyguladı (aşağıdaki animasyon).

SonuçSelçuklular yenildi. Devlet yıkılmadı ama çok büyük darbe aldı; 1243-1308 arasında (65 yıl) Moğol tahakkümünden kurtulamadı.

Sahte ricat (Kösedağ’da Moğolların taktiği) – animasyon

Kösedağ Savaşı

1243

Taraflar

Türkiye Selçuklu (Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev) ↔ Moğollar (Baycu Noyan)

Yer

Kösedağ, Sivas

Asker sayısı

Kaynaklarda farklı rivayetler var: Selçuklu 70-80 bin, Moğol 40 bin. Yani sayıca üstün olan Selçuklular yenildi.

Savaşın akışı

Moğollar geleneksel bir taktik olan sahte ricatı (geri çekiliyormuş gibi yapma) kullandı: öncü olarak gönderdikleri Tatarları birden geri çektiler. Savaşı kazandıklarını sanıp dağılan Selçuklu öncüleri, Baycu Noyan’ın hücum emriyle yok edildi. Bunu duyan sultan ordugâhtan ayrılıp Tokat’a çekildi; askerler de savaş meydanını terk etti. Moğollar ana kuvvetler çarpışmadan kazandı.

Yenilginin nedenleri (Kaynak J)

Selçukluların müttefikleriyle kötü ilişkiler yüzünden jeopolitik yalnızlığı; taktik yanlışları; emirler arası çekişmeler ve yanlış kararlar; öncülerin bozgunundan sonra orduya yayılan korku; sultanın meydanı terk etmesi.

Sonuç

Moğollar Anadolu’nun kapılarını önlerinde açık buldu; Anadolu Moğol tahakkümüne girdi.
Türkiye Selçuklu Devleti yıkılmadı ama çok büyük darbe aldı; “bundan sonra hiçbir şey eskisi gibi olmadı.”
Selçuklular 1097’de İznik’i kaybettiklerinde Konya’da devleti yeniden canlandırmıştı; Kösedağ’dan sonra bunu başaramadılar.
1243-1308 (65 yıl) Moğol tahakkümü.

1243 haritası

Kitaptaki Harita 1.7’de Türkiye Selçuklu’nun çevresi: İznik-Bizans Krallığı, Latin Krallığı, Trabzon Dükalığı, Kilikya Krallığı, Bulgar Krallığı, Kıbrıs Krallığı, Eyyubi Devleti, İlhanlı Devleti. Savaş yerleri: Malazgirt (1071), Miryokefalon (1176), Yassıçimen (1230), Kösedağ (1243). (Yassıçimen metinde anlatılmaz.)

Türk tarihine etkisi

Malazgirt’le zahmetle girilen Anadolu, bu kez tam tersi bir yolla Moğol tahakkümüne bırakıldı. Merkezî otorite çöktü. (Kitabın tarih şeridine göre 1299’da Osmanlı Devleti kuruldu, 1308’de Türkiye Selçuklu sona erdi.)

Kontrol soruları

Gerekçeli cevapKösedağ Savaşı’nın Türk tarihindeki siyasi etkileri nelerdir?

İddia

Kösedağ, Türkiye Selçuklu Devleti’nin bağımsızlığını ve merkezî gücünü kaybetmesine yol açan bir dönüm noktasıdır.

Kanıt

Selçuklular sayıca üstün (70-80 bin / 40 bin) olmasına rağmen yenildi; Moğollar Anadolu’nun kapılarını açık buldu; devlet 1243-1308 arası 65 yıl Moğol tahakkümünde kaldı; 1097’deki İznik kaybından sonra yapılan toparlanma bu kez yapılamadı.

Sonuç

Malazgirt Anadolu’yu Türklere açmışken Kösedağ onu Moğol tahakkümüne açtı; devlet yıkılmadı ama bir daha eski gücüne dönemedi.

Babaîler İsyanı’nın sebepleri ve Kösedağ ile ilişkisi nedir?

Sebepleri: Sadeddin Köpek’in ağır vergileri ve keyfî yönetimi; Türkmenlerin ihmal edilip zorunlu göçe tabi tutulması; Moğol istilasının karışıklıkları; Selçuklu karşıtı propaganda ve kışkırtmalar; halkın dinî yaşayışı ile İran bürokrasisinin hâkim olduğu sarayın anlayışı arasındaki uzlaşmazlık. İsyan güçlükle bastırılınca devletin zayıflığı görüldü ve Moğollar saldırmaya cesaretlendi → 1242 Erzurum saldırısı → 1243 Kösedağ.

Malazgirt ile Kösedağ’daki savaş taktiklerini karşılaştır.

İkisi de geri çekiliyormuş gibi yapıp düşmanı tuzağa çekmeye dayanır. Malazgirt’te bu taktiği (Turan taktiği) Türkler uyguladı ve kazandı; Kösedağ’da benzer taktiği (sahte ricat) Moğollar Türklere uyguladı ve Selçuklular kaybetti. Malazgirt’te sayıca kalabalık olan Bizans, Kösedağ’da sayıca kalabalık olan Selçuklu yenildi.

Bu bölümü bitirdim

Savaşları karşılaştırma

Sınavda “karşılaştırınız” denince benzerlik + farklılık yazılır. Önce büyük tabloyu incele (yana kaydırılır).

Savaş	Tarih	Taraflar (Türk tarafı / karşı taraf)	Yer	Sebep	Sonuç	Türk tarihine etkisi
Dandanakan	1040	Selçuklu (Tuğrul, Çağrı) / Gazneli	Horasan, Merv yakını	Selçukluların yurt ve hâkimiyet mücadelesi	Selçuklu zaferi; Tuğrul sultan	Büyük Selçuklu kuruldu; Horasan’a göç; Anadolu akınları
Pasinler	1048	Selçuklu (İbrahim Yınal, Kutalmış) / Doğu Roma + Ermeni, Gürcü, Abaza	Erzurum, Pasinler Ovası	Şehzade Hasan’ın intikamı, gaza	Selçuklu zaferi; barış, hutbe, mihraba ok-yay	Doğu Roma ile ilk savaş; siyasi-dinî prestij
Malazgirt	1071	Büyük Selçuklu (Alp Arslan) / Doğu Roma (Romanos Diogenes)	Malazgirt, Muş	Diogenes’in Türkleri Anadolu’dan çıkarma isteği	Selçuklu zaferi; imparator esir; barış	Anadolu’nun kapıları açıldı; beylikler; Haçlıların hazırlığı
Haçlı Savaşları	1096-1204	Türkiye Selçuklu, beylikler, Zengi, Eyyubi / Avrupalılar (Papalık)	Anadolu, Suriye, Filistin, İstanbul	Bizans’ın yardım isteği; Papanın Kudüs ve otorite isteği; Doğu’nun zenginliği	I: Haçlı devletleri; II, III: Haçlılar Anadolu’yu geçemedi; IV: Latin İmp.	Başta yerleşme zorlaştı; sonra Türkler Anadolu’da kökleşti; Selçuklu kıyılara ulaştı
Miryokefalon	1176	Türkiye Selçuklu (II. Kılıçarslan) / Doğu Roma (Manuel Comnenos)	Göller Bölgesi	Manuel’in Selçukluyu yıkma isteği	Selçuklu zaferi; pusu	Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti (Malazgirt’in tescili)
Hıttin	1187	Eyyubi (Selahaddin) / Kudüs Krallığı (Guy)	Hıttin, Filistin	Renaud’un kervan saldırısı	Eyyubi zaferi; Kudüs geri alındı	Türklerin İslam dünyasında saygınlığı; dayanışma; III. Haçlı
Kösedağ	1243	Türkiye Selçuklu (II. Gıyaseddin Keyhüsrev) / Moğol (Baycu Noyan)	Kösedağ, Sivas	Devletin zayıflığı, Babaî isyanı, Moğol yayılması	Selçuklu yenildi	65 yıl Moğol tahakkümü; dağılma

Benzerlikler ve farklılıklar

Karşılaştırma	Benzerlik	Farklılık
Dandanakan – Malazgirt	İkisi de Selçuklu zaferi; ikisi de Türklerin yeni yurda (Horasan / Anadolu) yerleşmesini sağladı.	Dandanakan iki Türk-İslam devleti arasında; Malazgirt Doğu Roma’ya karşı. Dandanakan devlet kurdurdu, Malazgirt yeni vatan açtı.
Pasinler – Malazgirt	İkisi de Büyük Selçuklu ile Doğu Roma arasında, Doğu Anadolu’da; ikisini de Selçuklu kazandı.	Pasinler ilk savaş ve diplomatik sonuçlar doğurdu; Malazgirt kesin sonuçlu oldu, imparator esir alındı, Anadolu açıldı.
Malazgirt – Miryokefalon	Doğu Roma’ya karşı; Türk zaferi; imparatora merhamet; Anadolu’nun Türk yurdu olması.	Büyük Selçuklu / Türkiye Selçuklu; Turan taktiği / pusu-baskın; vatanı açtı / vatanı korudu ve tescil etti.
Malazgirt – Kösedağ	İkisi de Doğu ve Orta Anadolu’da; Türk tarihinin seyrini kökten değiştirdi; ikisinde de geri çekilme taktiği belirleyici.	Malazgirt kazanıldı, Anadolu Türklere açıldı; Kösedağ kaybedildi, Anadolu Moğollara açıldı. Malazgirt’te sayıca az olan Türkler kazandı, Kösedağ’da sayıca çok olan Türkler kaybetti.
Dandanakan – Kösedağ	İkisinin de sonucu bir devletin kaderini belirledi.	Dandanakan bir Türk devletini kurdu; Kösedağ bir Türk devletini yıkılış sürecine soktu.
Haçlı Savaşları – Hıttin	Haçlılarla Müslümanlar arasında; Kudüs merkezde.	I. Haçlı Kudüs’ü Haçlılara verdi (1099); Hıttin Kudüs’ü Müslümanlara geri kazandırdı (1187).
Miryokefalon – III. Haçlı	İkisinde de II. Kılıçarslan aynı mevkide (Miryokefalon) düşmanı ani baskınlarla yıprattı.	Miryokefalon Bizans’a, III. Haçlı baskınları Alman Haçlılarına karşıydı.

Gruplama hilesi (sınavda işe yarar)

Doğu Roma’ya karşı: Pasinler, Malazgirt, Miryokefalon
Türk-İslam devletleri arası: Dandanakan (Selçuklu–Gazneli)
Haçlılara karşı: Haçlı Savaşları, Hıttin
Moğollara karşı: Kösedağ (ana savaşlar içindeki yenilgi)
Büyük Selçuklu dönemi: Dandanakan, Pasinler, Malazgirt · Türkiye Selçuklu dönemi: Haçlılar (I-III), Miryokefalon, Kösedağ · Eyyubi: Hıttin
Devlet kuran: Dandanakan · Vatan açan: Malazgirt · Vatan koruyan: Miryokefalon · Saygınlık kazandıran: Hıttin · Tahakküm getiren: Kösedağ

Türklerin sivil halka ve esirlere merhameti

Malazgirt: Alp Arslan esir imparatora konuk hükümdar muamelesi yaptı.
Miryokefalon: Manuel ancak II. Kılıçarslan’ın merhameti ve yardımıyla İstanbul’a döndü.
II. Haçlı: aç ve hasta Haçlılar doyuruldu, tedavi edildi, para verildi; din değiştirmeye zorlanmadı.

Karşılaştırma için: Haçlılar 1099’da Kudüs’te katliam yaptı; I. Richard 1191’de 2700 esiri eşleri ve çocuklarıyla öldürdü; IV. Haçlı İstanbul’u yağmaladı.

Kendini dene: tarih şeridi sıralaması

Kitaptaki dilsiz harita etkinliğinin (s. 30-31) karşılığı. Savaşları doğru sıraya koymak için sırayla dokun.

Kontrol soruları

Ünite sonu soru 2: “I. Selçukluların Anadolu akınları, II. Haçlı Seferleri, III. Miryokefalon Savaşı” olaylarından hangileri Türklerin Anadolu’yu yurt edinmesini kolaylaştırmıştır?

D) I ve III. Anadolu akınları ve Miryokefalon kolaylaştırdı. Haçlı Seferleri ise güzergâhı Anadolu’dan geçtiği için yeni yerleşen Türklere büyük sosyoekonomik sıkıntılar yaşattı, yani zorlaştırdı.

Ünite sonu soru 1: Türk tarihinin seyrini değiştiren mücadeleleri kronolojik sırala.

Dandanakan (1040) → Pasinler (1048) → Malazgirt (1071) → I. Haçlı (1096-1099) → Miryokefalon (1176) → Hıttin ve Kudüs’ün fethi (1187) → [III. Haçlı 1189-1192, IV. Haçlı 1202-1204] → Kösedağ (1243).

Savaşların üçer özelliğini yaz (kitap s. 32 tablosu).

Dandanakan: Selçuklular ile Gazneliler arasında meydan savaşı · Büyük Selçuklu’yu kurdurdu · Çağrı Bey’in taktikleri belirleyici.
Pasinler: Selçukluların Doğu Roma ile bilinen ilk savaşı · Ermeni, Gürcü, Abaza destekli 50 bin kişilik orduya karşı · Barış, hutbe ve mihraba ok-yay damgası.
Malazgirt: Turan taktiğiyle kazanıldı · İmparator esir alındı · Anadolu’nun kapıları açıldı.
Miryokefalon: Pusu ve ani baskınla kazanıldı · Malazgirt’in tescili · Bizans Anadolu’yu geri alma ümidini kaybetti.
Haçlı Savaşları: Dinî görünümlü, siyasi-ekonomik amaçlı · Papalık öncülüğünde · Anadolu’dan geçtiği için Türklere zarar verdi, ama Batı’ya Doğu’nun ürünlerini tanıttı.
Hıttin: Selahaddin Eyyubi kazandı · Kudüs 1187’de geri alındı · III. Haçlı’ya yol açtı.
Kösedağ: Moğollara karşı · Sahte ricatla kaybedildi · 65 yıllık Moğol tahakkümü.

Bu bölümü bitirdim

1.2 Devlet ve ordu teşkilatında değişim ve süreklilik

Bu konunun ana fikri tek cümledir: Türkler Müslüman olduktan sonra eski Türk devlet geleneklerini bırakmadı (süreklilik); bunlara İslam ve İran-Abbasi geleneklerinden yeni unsurlar ekledi (değişim). Bu birleşime Türk-İslam sentezi denir; en olgun hâline Büyük Selçuklu’da ulaştı.

Başlangıç noktası: Asya Hun ve Türkiye Selçuklu

Kitap değişimi göstermek için ilk Türk devleti (Asya Hun) ile Türkiye Selçuklu’yu yan yana koyar (Bilgi Görseli 1.2):

	Asya Hun Devleti	Türkiye Selçuklu Devleti	Değişti mi?
Devlet	İl (El)	Mülk	değişti
Hükümdar	Kağan, Han ve Hakan	Hakan, Han ve Sultan	kısmen (han, hakan sürdü; sultan eklendi)
Meclis	Kurultay	Divan	değişti
Ordu / komutan	Sü (ordu)	Subaşı (ordu komutanı); gulam ve ikta askerleri	kısmen
Ordu düzeni	Onlu sistem	Onlu sistem	sürdü
Temel silah	Ok ve yay	Ok ve yay	sürdü
Vurucu güç	Süvariler	Genellikle süvari ağırlıklı	sürdü

Neden sürdü? Bu kurumlar Türklerin bozkır hayatına ve savaş tecrübesine uygundu ve başarılı olmuştu. Asya Hun’la temeli atılan Türk devlet teşkilatı Göktürk, Uygur ve Avrupa Hun devletlerinde güçlendi, sonra Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu, Türkiye Selçuklu gibi Türk-İslam devletlerinde de sürdü.

Tarih şeridi: Türk devletleri (MÖ 220 – MS 1550)

Devlet	Tarih	Devlet	Tarih
Asya Hun Devleti	MÖ 220 – MS 216	Türkiye Selçuklu Devleti	1075-1308
Avrupa Hun Devleti	375-469	Harzemşahlar	1097-1231
Göktürk Devleti	552-745	Eyyubiler	1174-1462
Uygur Devleti	744-840	Türk-Moğol Devleti (Devlet-i Âl-i Cengiz)	1196-1227
Karahanlı Devleti	840-1212	Çağatay Hanlığı	1241-1502
Tolunoğulları	868-905	Altın Orda Hanlığı	1241-1502
Akşitler (İhşidiler)	935-969	Memluklar	1250-1517
Gazneli Devleti	963-1187	İlhanlı Devleti	1256-1353
Büyük Selçuklu Devleti	1040-1157	Kubilay Hanlığı	1260-1368
		Osmanlı Devleti	1299-1922
		Timurlu Devleti	1370-1507
		Bâbürlüler	1526-1858

Türkiye Selçuklu’nun kuruluş tarihi

Süleyman Şah 1075’te İznik’i fethedip burayı merkez yapınca Türkiye Selçuklu Devleti fiilen kuruldu. Farklı görüşler olsa da son araştırmalar olayların akışına ve İznik’in fethine bakarak kuruluşu 1075 kabul eder.

Kontrol soruları

Asya Hun ve Türkiye Selçuklu dönemlerinin devlet ve ordu teşkilatlarını karşılaştır.

Benzerlik: İkisinde de hükümdar han/hakan unvanı taşır; ordu onlu sisteme göre düzenlenir; temel silah ok ve yaydır; ordu süvari ağırlıklıdır. Farklılık: Devlet için il yerine mülk, meclis için kurultay yerine divan kullanıldı; hükümdar sultan unvanını da aldı; orduda gulam ve ikta askerleri gibi yeni unsurlar ortaya çıktı.

Asya Hun dönemindeki uygulamalar neden sonraki Türk devletlerinde de sürdürülmüş olabilir?

Bu uygulamalar Türklerin yaşam tarzına (bozkır, atlı hayat) ve savaş tecrübesine uygundu ve başarılı sonuç vermişti. Türkler kültürlerini ve geleneklerini nesilden nesile aktardı. Onlu sistem, süvari ordusu, ok-yay gibi unsurlar etkili olduğu için korunmuş, yeni şartlara göre yalnız bazı kurumlar değiştirilmiştir.

Bu bölümü bitirdim

Hâkimiyet anlayışı: neyin yerine ne geldi?

Talas Savaşı’ndan sonra Türklerin İslam’a geçişi hızlandı. Türkler IX. yüzyıldan itibaren büyük topluluklar hâlinde Müslüman oldu ve X. yüzyılda ilk Türk-İslam devletlerini kurdu. Kartlara dokun: ön yüz İslam öncesi, arka yüz İslam sonrası.

Kut anlayışı ve sorumluluk

İslam öncesinde hükümdarlığın meşruiyeti kuta dayanıyordu: Kağan devleti yönetme gücünü ve yetkisini Gök Tanrı’dan alırdı. Devletin kurucuları ve yöneticileri Tanrı’nın kut verdiği bir soydan gelmeliydi.
Kağanın gücü töre kurallarıyla sınırlıydı. Halkın refahını sağlamayan, adaletle hükmetmeyen, devleti kötü yöneten kağanın kutunu kaybettiğine inanılırdı.
İslam’dan sonra kağanı Gök Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi gören anlayış, hükümdara verilen “zillullah fi’l-arz” (Allah’ın yeryüzündeki gölgesi) lakabına dönüştü.
Devlet yönetiminde töreyle birlikte dinî esaslara dayalı şeri kurallar da uygulanmaya başladı. Töre, İslam hukukuna aykırı olmayacak şekilde örfi hukuk adıyla sürdü.
Devlet anlamındaki “il” kelimesinin yerini “mülk” aldı.

Cihan hâkimiyeti → nizam-ı âlem

Türkler Müslüman olunca İslam’ın hem koruyuculuğunu üstlendi hem de yayılmasını sağladı. Türklerin “cihan devleti kurma” mefkûresi ile İslam’daki “ilayıkelimetullah” (tevhit inancını yüceltme ve hâkim kılma) hedefi birleşti. Savaşlar artık gaza ve cihat anlayışıyla yapıldı. Türkler yalnız cihan devleti kurmayı değil, İslami esaslara uygun olarak dünyada adaleti ve düzeni sağlama (nizam-ı âlem) sorumluluğunu da üstlendi.

Örnek

Gazneli hükümdarı Sultan Mahmud, ilayıkelimetullah hedefiyle Hindistan’a on yedi sefer yaptı ve orada Türk-İslam hâkimiyetinin temellerini attı. (Kitaptaki minyatür: Gazneli Mahmud Ganj Nehri’ni geçiyor, Reşîdüddîn’in Camiü’t-Tevârîh’i.)

Kaynaklardan ilkeler

Kaynak A: Devlet yönetiminin ana prensibi millete hizmet, adalet ve nizama saygıdır. 1038’de Tuğrul Bey’in öncüsü olarak Nişabur’a gelen İbrahim Yınal, artık “adil padişah” Tuğrul Bey sayesinde kimsenin düzeni bozamayacağını söyledi.
Kaynak B – Sultan Sancar: Halifeye yazdığı mektupta “Allah bu dünyayı bizim tasarrufumuza emanet etmiştir… Cihan padişahlığını babamızdan miras aldık” dedi → cihan hâkimiyeti fikri sürüyor.
Kaynak C – Karahanlı ideal hükümdarı: Yüksek ahlaki erdemleri taşıyan kişidir; erdemler Tanrı’nın lütfudur ve kutun devamı onlara göre davranmaya bağlıdır. Devletin temel görevi tebaanın “karnını tok, sırtını pek” kılmak, hayat pahalılığı çektirmemek, adil yönetmektir; halktan beklenen ise basit vatandaşlık görevleridir.
Kaynak Ç – Kutadgu Bilig: “İl tutmak için erat ve ordu gerek / Eratı tutmak için mal, davar gerek / Bu malı elde etmenin gereği halkın zengin olmasıdır / Halkın zenginliği için doğru yasalar konulmalıdır / Bunlardan biri kalırsa dördü de kalır / Dördü de kalırsa beylik çürür.” → Ordu, ekonomi, halkın zenginliği ve adil yasa birbirine bağlıdır.

Kontrol soruları

Gerekçeli cevapİslamiyet’in kabulünden sonra kurulan devletlerin hâkimiyet anlayışında değişim ve süreklilik gösteren unsurları açıkla.

Süreklilik

Hükümdarlık yetkisinin Tanrı’dan geldiği inancı sürdü (kut → zillullah fi’l-arz). Töre ortadan kalkmadı, örfi hukuk olarak devam etti. Cihan hâkimiyeti ülküsü sürdü (Sultan Sancar’ın “cihan padişahlığı”). Adalet ve halkın refahı hükümdarın temel görevi olmaya devam etti (Kutadgu Bilig, Karahanlı ideal hükümdarı). Devlet hanedanın ortak malı sayıldı.

Değişim

Yetkinin kaynağı Gök Tanrı yerine Allah oldu; hükümdar “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” sayıldı. Töreye şeri hukuk eklendi. İl yerine mülk dendi. Cihan hâkimiyeti, ilayıkelimetullah ile birleşerek nizam-ı âlem anlayışına dönüştü; savaşlar gaza ve cihat anlayışıyla yapıldı. Hükümdarlığın halife tarafından onaylanması gerekli hâle geldi.

“Bunlardan biri kalırsa dördü de kalır” (Kutadgu Bilig) dizesindeki dört unsur nedir?

Ordu (erat), mal-davar (ekonomi), halkın zenginliği ve doğru yasalar (adalet). Biri eksik olursa diğerleri de çöker ve beylik çürür.

Bu bölümü bitirdim

Karahanlı ve Gazneli devletlerinin yönetimi

Türk-İslam devlet geleneği, Batı Türkistan’da kurulan Karahanlı Devleti’yle başladı.
Gazneli Devleti, Türklerle farklı etnik kökenli yerli halkların birlikte yaşadığı geniş bir bölgede kuruldu ve İran ve Abbasi geleneklerinin etkisiyle şekillendi.
Bu iki devlet Türk ve İslam geleneklerini birleştirdi ve sonraki Türk-İslam devletlerine örnek oldu.
Devletin başındaki en yetkili kişi hükümdardı.
Hükümdarlar tahta çıkınca Türkçe adlarının yanına dinî ad eklerdi: Satuk Buğra Han → Abdülkerim; Tuğrul Bey → Muhammed; Çağrı Bey → Davut.
Saltanatları onaylanırken Abbasi halifelerinin verdiği unvan ve lakapları da kullanırlardı.
Karahanlı hükümdarları kağan yerine hakan, arslan han, ilig han; yabgu yerine satuk han unvanlarıyla anıldı.
Sultan unvanı Gazneliler döneminde kullanılmaya başlandı.

Kaynak D · Karahanlı

Devlet iki kısma ayrılmıştı ve hanedan üyeleri tarafından yönetiliyordu. Her şehzadenin yönetimde hakkı vardı. Bu, eski Türk geleneğinin (ikili teşkilat, devletin hanedanın ortak malı sayılması) sürdüğünü gösterir; taşra teşkilatında da görülür.

Kaynak E · Gazneli

Teşkilat merkeziyetçi ağırlıklı, askerî bir teşkilattı. Ülke önce hükümdar ve ailesi, sonra hükümdarın bölge valisi yaptığı Türk asıllı yüksek rütbeli saray ricali tarafından yönetilirdi. Vezirlik, divan sahipliği gibi sivil makamlardaki görevliler İran asıllıydı ve ikinci derecede önemliydi.

	Karahanlı	Gazneli
Benzerlik	İkisi de Türk-İslam devletidir; Türk ve İslam geleneklerini birleştirdi; en yetkili kişi hükümdardır; hükümdarlar dinî ad ve halifeden unvan aldı; divan teşkilatı vardı; ordu büyük ölçüde Türklerden oluşuyordu; sonraki devletlere örnek oldular.
Farklılık	Türk-İslam devlet geleneğini başlattı; eski Türk geleneği daha güçlüydü (ikili teşkilat, devlet hanedanın ortak malı, her şehzadenin yönetim hakkı); unvanlar: hakan, arslan han, ilig han, satuk han; meclis: Meclis-i Âlî (başında yuğruş); orduda sadece Türkler.	İran ve Abbasi geleneklerinin etkisi güçlü; merkeziyetçi ve askerî; yerli halklarla geniş coğrafya; sivil görevliler İran asıllı; sultan unvanı ilk kez kullanıldı; meclis: Divan-ı Vezaret (başında hâce-i büzürg); orduda yerli unsurlar da vardı; deniz kuvveti (İndus Nehri’nde).

Bu bölümü bitirdim

Merkez teşkilatı: divan ve saray

Türkistan’da doğan devlet ve ordu teşkilatı, İslam coğrafyasının ortasında kurulan Büyük Selçuklu’da Türk-İslam sentezi ile daha da olgunlaştı. Büyük Selçuklu’nun yönetim yapısı Türkiye Selçuklu, Osmanlı gibi çağdaşı ve sonraki devletleri büyük ölçüde etkiledi.

Kurultay → divan

İlk Türk devletlerinde siyasi, askerî, hukuki ve mali konuların karara bağlandığı kurultay, İslam’dan sonra divan adını aldı.
En önemli karar organı Divan-ı A’lâ (Büyük Divan) idi; Büyük Selçuklu’da Divan-ı Saltanat da denir.
Karahanlı: Meclis-i Âlî → Türkçe unvanı yuğruş olan bir vezir yönetirdi.
Gazneli: Divan-ı Vezaret → başında hâce-i büzürg (başvezir); ona bağlı alt divanlar vardı.
Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu’da divan teşkilatı kurumsal nitelik kazandı; işlev ve yetkileri bakımından günümüzdeki hükûmete benzer.
Büyük Selçuklu’da merkezî otoritenin tek temsilcisi es-sultanü’l-a’zâm (büyük sultan) unvanlı hükümdardı.

Büyük Selçuklu yönetim yapısı (açılır şema)

Kutulara dokunarak dalları aç.

Hükümdar – es-Sultanü’l-A’zâm (Büyük Sultan)

Saray (Bârgâh)

Hükümdarın ailesiyle birlikte yaşadığı ve devleti yönettiği büyük yapı.

Hâcibü’l-hüccâb: Sarayda hükümdardan, devlet teşkilatında hükümdar ve vezirden sonraki en yetkili kişi; saraydaki bütün hâciblerin başı.

Diğer saray görevlileri

Hâcib: Hükümdarla halk ve devlet adamları arasındaki irtibatı sağlar.

Emîr-i Candar: Saray muhafızlarının idaresi.

Emîr-i Silah: Saraydaki silahlar.

Emîr-i Şikâr: Av merasimlerinin düzeni.

Emîr-i Alem: Sancak taşımak.

Emîr-i Âhur: Saray ahırlarının bakımı.

Emîr-i Çaşnigîr: Hükümdarın sofrasını denetler, yemeklerin tadımını yapar.

İdişçibaşı: Saraydaki meşrubatların (içeceklerin) hazırlanması ve sunulması.

Câmedar: Hükümdarın giyim kuşamı.

Hansâlâr (Aşçıbaşı): Saray mutfağı.

Merkez teşkilatı – Divan-ı A’lâ (Büyük Divan)

Başkanı: Sahib-i Divan-ı Vezâret (Sahib-i A’zâm) unvanlı vezir. Alt divanlarda devletin mali, idari, askerî işleri ve resmî yazışmaları yürütülür.

Divan-ı Tuğra (İnşa): İç ve dış yazışmalar.

Divan-ı İstîfâ: Maliye.

Divan-ı Arz (Ceyş): Askerî işler.

Divan-ı İşrâf: İdari ve mali işleri teftiş (denetim).

Taşra

Melik (Şehzade): Hükümdarın erkek çocuğu; eyalet yöneticisi.

Atabey: Melik öğretmeni.

Şıhne / Şahne: Askerî vali.

Adalet

Kâdılkudât (Başkadı): Şeri yargı.

Emîr-i Dâd: Örfi yargı.

Ordu

Ayrıntısı aşağıda “Ordu teşkilatı” bölümünde.

Karıştırma: divanların başkanları

Karahanlı Meclis-i Âlî → yuğruş · Gazneli Divan-ı Vezaret → hâce-i büzürg · Büyük Selçuklu Divan-ı A’lâ → sahib-i Divan-ı Vezâret (sahib-i a’zâm). Hepsi “vezir” konumundadır.

Bu bölümü bitirdim

Hükümdarlık alametleri

Eski Türk gelenek ve âdetlerinin büyük bölümü Karahanlı ve Gaznelilerde olduğu gibi Selçuklularda da sürdü. İlk Türk devletlerindeki hükümdarlık alametlerine zamanla yenileri eklendi:

İslam öncesinden gelenler (süreklilik)

Taht, otağ (saltanat çadırı), tuğ, para, bayrak, sancak.
Ok-yay da eski Türklerden beri hâkimiyet sembolüdür (ön bilgi; Pasinler’den sonra mihraba ok-yay damgası işlendi). Kitabın s. 40’taki listesinde ayrıca adı geçmez.

Sonradan eklenenler (değişim)

Hutbe, çetr, saray, taç, tevki (tuğra), nevbet, hilat (tırâz).

Hutbe: Cuma ve bayram namazlarında okunur; hükümdarın adının okunması hâkimiyet işaretidir.
Çetr: Selçuklu sultanları savaşa ve geziye çıktıklarında başlarının üzerine tutulan değerli kumaştan şemsiye.
Nevbet: Davul; hükümdarlık alameti olarak çalınırdı.
Tevki / Tuğra: Hükümdarın imzası, mührü. Tuğrul Bey’in tuğrası yay şeklindeydi.
Hilat / Tırâz: Hükümdarın verdiği/giydiği değerli, işlemeli kaftan.

Oyun: alametleri ayır

Her kutuya dokun: eski ↔ yeni değişir. Sonra “Kontrol et”.

Tuğrul Bey ve halifelik (Kaynak F ve G)

Dandanakan’dan sonra Selçuklu beyleri otağ kurup kurultay yaptı ve devletleşme sürecine girdi. (Eski Türk geleneği)
Nişabur’da hutbe Tuğrul Bey adına okunmaya başlandı; Tuğrul Bey Gazneli Sultan Mesut’un Nişabur’daki tahtına oturdu.
Abbasi halifesi el-Kaim Biemrillah’a gelişmeleri bildirmek ve icazet-i padişah (hükümdarlık izni) almak için mektup yazıldı. Mektup Tuğrul Bey’in yay şeklindeki tevki/tuğrasıyla mühürlendi. Devletin halifelik makamınca onaylanması istendi ve kabul edildi.
Selçuklular Büveyhoğullarına karşı üstünlük kurunca halife Tuğrul Bey’i Bağdat’a çağırdı.
Halife ona unvanlar verdi: el-melikü’l-mağrib ve’l-maşrık (doğunun ve batının hükümdarı), rüknü’ddin (dinin direği), kasimu emiri’l-müminin (halifenin ortağı). Taç giydirdi, altın kılıç kuşattı.
Tuğrul Bey halifeliğin ve İslam dünyasının koruyucusu oldu; Türklerin Müslüman ülkeler arasındaki gücü ve saygınlığı arttı.
Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu dönemlerinde Türkler, Anadolu’da ve Suriye-Doğu Akdeniz kıyılarında hem Türk-İslam medeniyetinin gelişmesine katkı sağladı hem de bölgenin siyasi ve askerî savunmasını üstlendi.

Kaynak G · Tuğrul Bey adına basılan altın para (dinar), 1052-1053

Ön yüzde Tuğrul Bey’in unvanları ve Hz. Muhammed’in adı; arka yüzde Abbasi Halifesi el-Kaim Biemrillah’ın adı ve kelime-i tevhit (La ilahe illallah). → Para eski bir alamettir (süreklilik); üzerinde halifenin adının yer alması İslam sonrası bir yeniliktir (değişim).

Kaynak Ğ ve H · Saray hiyerarşisi

Büyük Selçuklu Sultanı III. Tuğrul’u (duvar bezemesi, XIII. yy, İran) ve Melikşah’ı (Camiü’t-Tevârîh minyatürü) maiyetleriyle gösteren görsellerde hükümdar ortada ve yüksekte, tahtta oturur; maiyeti iki yanda ayakta, saygı duruşunda bekler. → Sarayda katı bir hiyerarşi vardı; hükümdar merkezî otoritenin tek temsilcisiydi.

Kontrol soruları

İslam’dan önce kullanılan hükümdarlık alametleri hangileri? Sonra eklenenler hangileri?

Önce: taht, otağ, tuğ, para, bayrak-sancak (ve ok-yay). Sonra eklenen: hutbe, çetr, saray, taç, tevki (tuğra), nevbet (davul), hilat (tırâz).

Gerekçeli cevapKaynak F ve G’yi Türklerde devlet anlayışının gelişimi ve değişimi bağlamında değerlendir.

Süreklilik

Dandanakan’dan sonra otağ kurulup kurultay yapılması; para basılması eski Türk geleneklerinin sürdüğünü gösterir.

Değişim

Hutbenin Tuğrul Bey adına okunması, hükümdarlığın halifeden onay (icazet) alması, halifenin taç giydirip unvan vermesi, paraya halifenin adı ve kelime-i tevhidin yazılması İslami unsurların devlet anlayışına girdiğini gösterir.

Sonuç

Selçuklu devlet anlayışı Türk geleneği ile İslam geleneğinin birleşimidir (Türk-İslam sentezi); Tuğrul Bey halifenin koruyucusu olarak İslam dünyasında üst bir konuma çıktı.

Bu bölümü bitirdim

Adalet teşkilatı

Büyük Selçuklu’da sultan en büyük yargıçtı ve adalet teşkilatının başındaydı.
Zulme uğrayanların ve memurlardan şikâyetçi olanların davaları, sultanın başkanlık ettiği yüksek mahkeme Divan-ı Mezâlim’de görülürdü.
Hukuk ikiye ayrılırdı:
- Şeri hukuk: Tamamen dinî hükümlere dayanır; kadılar yargılar. Kadıların başı: kâdılkudât (başkadı).
- Örfi hukuk: Geleneğe bağlı, şeri hukukun dışında kalan konular. Davaları emîr-i dâd görürdü.
Ordu mensuplarının davalarını kadıleşker / kazasker (kadı askerler) karara bağlardı.

Karıştırma

Şeri yargı → kâdılkudât · Örfi yargı → emîr-i dâd · Askerlerin davası → kazasker · Şikâyet ve zulüm davaları → Divan-ı Mezâlim (başkanı sultan).

Bu bölümü bitirdim

Taşra teşkilatı

Büyük Selçuklu’da taşra eyaletlere ayrılırdı.
Eyaletleri merkeze bağlı hanedan üyeleri olan melikler ve şıhne / şahne denen askerî valiler yönetirdi.

Her vilayet için görevliler:

Görevli	İşi
Amîd	Sivil vali; mülki idare
Âmil	Mali işler
Kadı	Adli işler
Subaşı / serleşker	Güvenlik
Muhtesip	Askerî ve sivil valilerle birlikte bugünkü belediye hizmetleri
Berid (teşkilat)	Posta ve haberleşme

Bu bölümü bitirdim

Veraset sistemi ve atabeylik

Veraset (tahtın kime geçeceği)

Kuralİslam öncesi veraset sistemi Karahanlılardan itibaren Türk-İslam devletlerinde de sürdü: Devlet hanedanın ortak malıdır.

İnançKut kan yoluyla geçer; bu yüzden hanedanın bütün erkek üyeleri tahta çıkmada eşit hakka sahiptir.

SorunTanrı’nın iradesini hangi hanedan üyesi için kullanacağı bilinmediğinden sistem kesin kurallara bağlanamadı.

SonuçHanedan içi çatışmalar ve taht kavgaları çıkabildi; devlet zayıflayıp dağılabildi. (Örn. Melikşah – Kavurt savaşı; II. Kılıçarslan’ın ülkeyi 11 oğlu arasında paylaştırması.)

Kaynak I · Melikşah’ın tahta çıkışı

Temmuz 1066: Alp Arslan büyük bir törenle oğlu Melikşah’ı veliaht ilan etti (başka oğulları olmasına rağmen, onda yönetme yeteneği ve cesareti gördüğü için). Emirlere Melikşah’ı sultan tanıyacaklarına dair ant içirdi.
Alp Arslan ölünce devlet erkânı ve komutanlar vasiyeti yerine getirip Melikşah’ı sultan ilan etti (25 Kasım 1072).
Alp Arslan’ın kardeşi Kavurt Bey tahtı istedi. Melikşah ve Nizamulmülk hızla davranıp Kavurt’tan önce Rey’e girdi. Üç gün süren savaşı Melikşah kazandı, Kavurt’un hazinesini ve eşyalarını aldı.
Melikşah’ın sultanlığının İslami geleneğe uygun olarak Abbasi halifesince onaylanması da gerekiyordu.

Atabeylik sistemi

Büyük Selçuklu’da genç melikler, onlara rehberlik edecek atabeylerle birlikte eyaletlere gönderilmeye başlandı.
Amaç: Meliklerin yönetim tecrübesi kazanıp ülkeyi yönetmeye hazırlanması.
Sorun: Bazı atabeyler eyaletlerde nüfuzlarını kullanıp özerklik ilan etti → merkezî otorite zayıfladı → Büyük Selçuklu dağılma sürecine girdi ve yıkıldı. (Örnek: 1144’te Urfa’yı alan Musul Atabeyi İmadeddin Zengi.)
Türkiye Selçuklu’da atabeylik sürdü ama atabeylerin idari ve askerî yetkileri büyük ölçüde sınırlandırıldı; bölgelerinde güç kazanmaları engellendi.

Güçlü yönleri

Melikler yönetim tecrübesi kazanır; tahta hazırlıklı çıkarlar; deneyimli bir rehberin denetiminde eğitim alırlar; eyaletler hanedan adına yönetilir.

Zayıf yönleri

Atabeyler nüfuz kazanıp özerklik ilan edebilir; merkezî otorite zayıflar; ülke parçalanabilir (Büyük Selçuklu’nun yıkılmasında etkili oldu).

Kontrol soruları

Gerekçeli cevapTürk-İslam devletlerinde veraset sisteminde kesin kurallar olmaması merkezî otoriteyi nasıl etkiledi?

İddia

Kesin kural olmaması merkezî otoriteyi zayıflattı.

Gerekçe

Devlet hanedanın ortak malı sayıldığı ve bütün erkek üyeler eşit hakka sahip olduğu için hükümdar ölünce birden fazla aday çıkabiliyordu.

Kanıt

Melikşah tahta çıkınca amcası Kavurt Bey tahtı istedi ve üç gün süren savaş oldu. II. Kılıçarslan ülkeyi on bir oğlu arasında paylaştırdı ve Türkiye Selçuklu eski gücünü kaybetti.

Sonuç

Taht kavgaları devleti zayıflattı, bazen dağılmasına yol açtı. Bunu önlemek için veliaht ilanı, ant içirme ve atabeylik gibi önlemler denendi.

Büyük Selçuklu ile Türkiye Selçuklu’da atabeylik arasındaki fark nedir?

Büyük Selçuklu’da atabeyler güç kazanıp özerklik ilan etti ve devletin yıkılmasında etkili oldu. Türkiye Selçuklu’da atabeylik sürdü ama yetkileri büyük ölçüde sınırlandırıldı; güç kazanmaları engellendi.

Bu bölümü bitirdim

Türkiye Selçuklu’daki yenilikler

Türkiye Selçuklu, Büyük Selçuklu’nun siyasi geleneklerini ve teşkilatını büyük ölçüde sürdürdü. Başlangıçta bağlı olduğu Büyük Selçuklu’yu örnek aldı. Ama Moğol istilaları yüzünden ve ihtiyaçlar doğrultusunda bazı değişiklikler yaptı:

Yenilik	Açıklama
Yeni unvanlar	Sultan, sultanü’l-a’zam yanında sultanu’l-berr ve’l-bahr (kara ve denizin sultanı) ve Farsça “sultan” anlamına gelen keykubad, keyhüsrev, keykavus.
Naib-i saltanat	Sultan başkentte değilken veya hastayken ona vekâlet eden görevli.
Pervane	İkta arazilerinin kayıtlarını tutan, menşur ve beratları hazırlayıp dağıtan görevli.
Atabeylik	Sürdü ama atabeylerin yetkileri sınırlandırıldı.
Deniz kuvvetleri	Donanma kuruldu; komutanı reisü’l-bahr / melikü’s-sevahil / emîrü’s-sevahil.
Uç kuvvetleri	Orduda Türkmenler ve uç (serhat) kuvvetleri ayrı bir unsur.

Kontrol soruları

Büyük Selçuklu ile Türkiye Selçuklu’nun yönetim yapılarını karşılaştır.

Benzerlik: Hükümdar sultan; divan teşkilatı (Divan-ı A’lâ ve alt divanlar); melik ve atabeylik; şeri-örfi hukuk; ikta sistemi; gulam ve hassa ordusu. Farklılık: Türkiye Selçuklu’da yeni unvanlar (sultanu’l-berr ve’l-bahr, keykubad, keyhüsrev, keykavus), naib-i saltanat ve pervane görevleri; atabeylerin yetkileri sınırlı; deniz kuvvetleri ve uç kuvvetleri. Değişimin nedenleri: Moğol istilaları ve yeni ihtiyaçlar (deniz kıyılarına ulaşma, sınır boyları).

Neden Türkiye Selçuklu hükümdarları “kara ve denizin sultanı” unvanını kullandı?

Türkiye Selçuklu sınırları Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına ulaştı (IV. Haçlı’dan sonraki dönem), donanma ve tersaneler kuruldu. Denizlere hâkim olmak yeni bir güç kaynağıydı; unvan bunu gösterir.

Bu bölümü bitirdim

Ordu teşkilatı

Süren özellikler

Türkler ordu-millet olma özelliğini İslam’dan sonra da sürdürdü.
Ordular Asya Hun Hükümdarı Mete Han’ın (MÖ 209-174) kurduğu onlu sisteme göre yönetildi.
Seferlerde ordulara hükümdarlar komuta etti.
Ordular büyük ölçüde Türklerden oluştu. Karahanlılar dışındaki Türk-İslam ordularında farklı etnik gruplardan askerler de vardı.
Ünite sonu metnine göre ordu daimî olma, büyük bölümü süvari olma, gönüllü askerlerden oluşma özelliklerini sürdürdü; Turan taktiği uygulanmaya devam etti; askerler gelişmiş silahlara rağmen ok ve yayı temel silah olarak kullandı.

Yeni unsurlar

Gulam: Savaş esirleri arasından seçilen, parayla satın alınan (memluk), hediye ya da miras (intikal) yoluyla edinilen kişilerden oluşan askerî sınıf. Sarayda yetiştirilirlerdi; liyakat ve kabiliyetlerine göre daimî ve maaşlı olarak hem sivil hem askerî görevlere atanırlardı.
Sarayı ve hükümdarı koruyan, saray hizmetlerini yürüten birlikler: Karahanlıda saray muhafızları (turgak ve yatgak); Gazneli ve Büyük Selçuklu’da saray gulamları (gulaman-ı saray).
Hassa ordusu: Hükümdara bağlı daimî ordu. Gazneli ordusu asıl gücünü sarayda gulam olarak yetiştirilmiş Türklerin oluşturduğu hassa ordusundan alıyordu.
İkta askerleri: Büyük Selçuklu’da İslam devlet geleneğinden gelen ikta sistemi geliştirildi. Ülke topraklarının tamamı devletindi; ikta sahipleri savaşa hazır asker bulundurma ve bölgenin güvenliğini sağlama şartıyla kendilerine verilen toprakları işletebilirdi. Devlet hem merkezî otoritesini güçlendirdi hem de savaşa sürekli hazır bir güç kazandı. Selçuklu ordusunun en kalabalık bölümü ikta birlikleriydi.
Türkmenler: Büyük Selçuklu’nun kuruluşunda önemli rol oynadı. Devlet yerleşik düzene geçip kurumsallaşınca yerlerini gulam sisteminde yetişen Türkler ve diğer kavimler aldı. Türkmenler genellikle sınır ve uç boylarında akıncı kuvvet olarak stratejik önemini korudu.
Fil: Müslüman hanedanlar arasında savaşta ilk kez büyük oranda fil kullanan devletin Gazneliler olduğu ileri sürülür: binek olarak, ilk sıraya konup düşmanın moralini bozmak için ve kale kuşatmalarında surları yıkmak için. Yine de temel unsur attı; Gazneli ordusunun çoğu tek atlı süvariydi ve teçhizatı çağdaşlarından zengindi.

Kitaptaki şemanın (Bilgi Görseli 1.4) karşılığı: bir devlet seç.

Komutanlar ve silahlar

Türkiye Selçuklu (Kaynak J): Başkomutan beylerbeyi veya emirü’l-ümerâ; ordu komutanları subaşı (veya sipehsalar, serleşker); Türkmen kuvvetlerinin başında beyler; donanma komutanı reisü’l-bahr veya melikü’s-sevahil (sahiller komutanı), ayrıca emîrü’s-sevahil.
Büyük Selçuklu silahları: Savaşta ok, yay, kılıç, kalkan, gürz, topuz, nacak, mızrak, hançer gibi hafif silahlar; kale kuşatmalarında arrade (taş atan küçük mancınık) ve büyük mancınıklar.
Büyük Selçuklu ordusunda yaya askerler de vardı ama süvariler çoğunluğu ve asıl vurucu gücü oluşturuyordu.

Kontrol soruları

Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu ordularının özelliklerini yaz.

Karahanlı: Sadece Türklerden; eyalet ordusu, gulamlar (saray muhafızları: turgak ve yatgak; hassa ordusu), Türkmenler, gönüllüler.
Gazneli: Yerli unsurlar da var; asıl gücü saray gulamlarından oluşan hassa ordusu; ücretli askerler, gönüllüler, eyalet ordusu; fil kullanımı; İndus Nehri üzerinde deniz kuvveti (donanma).
Büyük Selçuklu: En kalabalık bölüm ikta askerleri; gulamlar (gulaman-ı saray, hassa ordusu); bağlı devletlerin kuvvetleri; Türkmenler (kuruluşta önemli, sonra uçlarda akıncı); ücretli askerler; yardımcı kuvvetler; süvari ağırlıklı.
Türkiye Selçuklu: Kara kuvvetleri (ikta askerleri, gulamlar, bağlı devletlerin kuvvetleri, Türkmenler ve uç kuvvetleri, ücretli askerler, yardımcı kuvvetler) + deniz kuvvetleri (donanma); başkomutan beylerbeyi/emirü’l-ümerâ.

Gerekçeli cevapOrdu teşkilatlarındaki değişim ve sürekliliğin nedenleri nelerdir?

Sürekliliğin nedenleri

Türklerin köklü askerî geleneği ve tecrübesi; ordu-millet anlayışı; atlı bozkır savaşçılığına uygun onlu sistem, süvari ve ok-yayın başarılı olması (Turan taktiğiyle büyük zaferler).

Değişimin nedenleri

İslam ülkelerindeki örneklerin (gulam, ikta) benimsenmesi; geniş ve farklı halkların yaşadığı coğrafyalara yayılma; yerleşik düzene geçiş ve kurumsallaşma (Türkmenlerin yerini gulamların alması); hükümdarın kendisine bağlı daimî bir ordu isteği; denize ulaşma (donanma) ve uzun sınırların korunması (uç kuvvetleri).

Sonuç

Merkezî otorite güçlendi, savaşa sürekli hazır ordu oluştu; ama ordunun temel gücü her zaman Türkler oldu.

Bu bölümü bitirdim

Değişim ve süreklilik: büyük özet

Alan	İslam öncesi	Türk-İslam devletleri	Değişimin nedeni	Etkisi / sonucu
Hâkimiyetin kaynağı	Kut (Gök Tanrı verir)	Zillullah fi’l-arz (Allah’ın gölgesi); halife onayı	İslam’ın kabulü	Hükümdarın meşruiyeti dine dayandı; halifeyle ilişki önem kazandı
Hukuk	Töre	Şeri hukuk + örfi hukuk (töre)	İslam’ın kabulü	İkili yargı: kadı / emîr-i dâd
Devlet adı	İl (el)	Mülk	İslam ve Arapça kavramlar	—
Meclis	Kurultay	Divan (Divan-ı A’lâ)	İslam-İran devlet geleneği	Kurumsal, hükûmete benzer yapı; vezir
Ülkü	Cihan hâkimiyeti	Nizam-ı âlem; gaza, cihat, ilayıkelimetullah	İslam’ın kabulü	Türkler İslam’ın koruyucusu ve yayıcısı oldu
Unvan	Kağan, han, hakan, yabgu	Hakan, han, sultan; arslan han, ilig han, satuk han; keykubad, keyhüsrev, keykavus; sultanu’l-berr ve’l-bahr	Halifenin verdiği unvanlar; İran etkisi; denize ulaşma	Hükümdarlar Türkçe adın yanına dinî ad da aldı
Alametler	Taht, otağ, tuğ, para, bayrak, sancak (ok-yay)	+ hutbe, çetr, saray, taç, tevki (tuğra), nevbet, hilat	İslam ve İran geleneği; yerleşik hayat	Eskiler korundu, yenileri eklendi
Veraset	Devlet hanedanın ortak malı	Aynı anlayış sürdü + veliaht ilanı, atabeylik	—	Taht kavgaları; atabeylerin özerkliği
Yönetim yeri	Otağ (çadır)	Saray (yerleşik hayat); hatunun yönetimde söz sahibi olması sürdü	Yerleşik düzene geçiş	Hükümdar devleti saraydan yönetti, vezir atadı
Ordu	Ordu-millet, onlu sistem, süvari, ok-yay, Turan taktiği	Hepsi sürdü + gulam, hassa ordusu, ikta askerleri, ücretli askerler, donanma, uç kuvvetleri	İslam ülkelerindeki örnekler; geniş coğrafya; kurumsallaşma	Merkezî otorite güçlendi; ordu daimî ve sürekli hazır oldu

Ünite sonu metninden ek bilgiler (s. 101)

Türklerin millî gelenekleri ile İslam’ın esasları arasında uyumlu bir denge kuruldu; güçlü, sürekli ve merkeziyetçi bir yönetim inşa edildi.
Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu arasında güç mücadeleleri, ittifaklar ve sınır değişiklikleri olsa da bu devletler ortak Türk kültürünü ve teşkilattaki devamlılığı korudu.
İlk Türk-İslam devletlerinde hükümdar eşlerinin (hatun) yönetimde söz sahibi olması geleneği sürdü.
Türkler gulam sistemini örnek alarak kurdukları daimî ve ücretli orduda Türk olmayan yerli unsurlara da yer verdi; ama ordunun temel gücü her zaman Türkler oldu.

Oyun: Ben kimim? (kitap s. 47)

Üç ipucuna göre devlet görevlisini seç.

Kontrol soruları (ünite sonu 4-6)

Gerekçeli cevapGörüş geliştirme (kitap s. 47): “Devlet ve ordu teşkilatlarında meydana gelen değişimin temel belirleyicisi dinî unsurlardır.” Katılıyor musun?

Bu tür sorularda tek doğru yoktur; puan, görüşünü kanıtla savunmana verilir. İki yönü de bilip birini seçmek en iyisidir.

Katılan görüş için kanıtlar

Kut → zillullah fi’l-arz; töreye şeri hukuk eklendi; cihan hâkimiyeti ilayıkelimetullah ile birleşip gaza-cihat ve nizam-ı âlem oldu; hutbe ve halife onayı hükümdarlığın şartı oldu; hükümdarlar dinî ad aldı.

Kısmen katılan / katılmayan görüş için kanıtlar

Birçok değişim dinden değil başka nedenlerden doğdu: İran ve Abbasi devlet geleneği (divan, vezir, İran asıllı memurlar), geniş ve farklı halkların yaşadığı coğrafya (gulam, ücretli asker), yerleşik hayata geçiş (otağ → saray, Türkmenlerin uçlara kayması), Moğol istilaları ve ihtiyaçlar (naib-i saltanat, pervane), denize ulaşma (donanma, sultanu’l-berr ve’l-bahr). Ayrıca onlu sistem, süvari, ok-yay, veraset anlayışı gibi birçok unsur değişmeden sürdü.

Örnek sonuç cümlesi

“Kısmen katılıyorum: Hâkimiyet anlayışındaki değişimin temel belirleyicisi dindir; ancak teşkilat ve ordudaki değişimlerde İran-Abbasi geleneği, coğrafya, yerleşik hayat ve Moğol istilası gibi siyasi-askerî ihtiyaçlar da en az din kadar etkilidir.”

Ünite sonu soru 6: Hangileri doğru?

A. Hükümdarlar hakan, keykavus gibi unvanları kullanmıştır. → Doğru
B. Türk-İslam devletlerinde ikili teşkilat sistemi uygulanmıştır. → Doğru (Karahanlı devleti iki kısma ayrılmıştı.)
C. Gulam sistemine göre kurulan daimî orduda sadece Türkler görev yapmıştır. → Yanlış (yerli unsurlar da vardı)
Ç. Örfi hukukun şeri hukukla uyumlu olmasına özen gösterilmiştir. → Doğru
D. Kadınlar devlet yönetiminde etkili olmuşlardır. → Doğru (hatunun söz hakkı sürdü)
E. Ordu-millet anlayışı terk edilmiştir. → Yanlış (sürdü)
F. Müslüman olduktan sonra hükümdarlık alametlerine yeni unsurlar eklenmiştir. → Doğru

Gerekçeli cevapÜnite sonu soru 4: Coğrafi ve sosyokültürel koşulların bu dört devletin askerî ve idari teşkilatına etkilerini açıkla.

Karahanlı

Türkistan’da, ağırlıklı Türk nüfus içinde kuruldu → eski Türk gelenekleri güçlü kaldı (ikili teşkilat, hanedan üyelerinin yönetim hakkı, ordu sadece Türklerden, Türkçe unvan yuğruş).

Gazneli

Türkler ve farklı etnik kökenli yerli halkların birlikte yaşadığı geniş bir coğrafya; İran ve Abbasi etkisi → merkeziyetçi, askerî teşkilat; sivil görevliler İran asıllı; orduda yerli unsurlar, saray gulamları; Hindistan coğrafyası yüzünden fil ve İndus’ta deniz kuvveti.

Büyük Selçuklu

İslam dünyasının ortasında, geniş topraklarda → divan teşkilatı kurumsallaştı; ikta sistemiyle hem toprak hem asker yönetildi; yerleşik düzene geçince Türkmenler uçlara kaydı, gulamlar öne çıktı; halifeyle ilişki önemli oldu.

Türkiye Selçuklu

Anadolu’da, Bizans ve Haçlılarla sınır komşusu, iki denize kıyısı olan bir coğrafya; Moğol tehdidi → deniz kuvvetleri, uç kuvvetleri, sultanu’l-berr ve’l-bahr unvanı, naib-i saltanat ve pervane gibi yeni görevler, atabeylerin yetkilerinin sınırlanması.

Ünite sonu soru 5: Değişim ve sürekliliğin veraset, hâkimiyet anlayışı ve alametlere etkisini örneklerle açıkla.

Veraset: Devletin hanedanın ortak malı sayılması sürdü (süreklilik); taht kavgalarını önlemek için meliklerin atabeylerle yetiştirilmesi (atabeylik) eklendi (değişim). Hâkimiyet anlayışı: Kut → zillullah fi’l-arz; töre → örfi hukuk + şeri hukuk; cihan hâkimiyeti → nizam-ı âlem. Alametler: Taht, otağ, tuğ, para, bayrak-sancak korundu; hutbe, çetr, saray, taç, tuğra, nevbet, hilat eklendi; unvanlara hakan, sultan, keykavus gibi yenileri eklendi.

Bu bölümü bitirdim

1.3 Sosyal yaşam, ekonomi, yerleşme ve şehirleşme

Bu konunun sorusu: Türklerin geçim yolu (ekonomi), nereye ve nasıl yerleştiklerini (yerleşme) ve şehirlerinin nasıl göründüğünü (şehirleşme) nasıl belirledi? Önce bilgileri öğren, sonda ilişki şemasını kur.

Toplumların hayatı üç şeyle şekillenir: geçmişten getirdikleri kültür, yaşadıkları bölgenin coğrafyası ve inançları. Selçuklu toplumu Türkistan’daki örf ve âdetlerini İslam ve fethettiği yerlerin kültürleriyle birleştirip (sentez) güçlü bir sosyoekonomik sistem kurdu.

Toplum, aile ve gündelik hayat

Toplum yapısı

Toplum yönetenler ve yönetilenler olarak ikiye ayrılırdı: Beyler ve Kara Budun.
Beyler kendi içinde büyük beyler – küçük beyler; halk da meslek ve zanaat sahipleri, fakirler, işsizler gibi gruplara ayrılabilir.
Yerleşme durumuna göre üç grup: şehirliler, köylüler, konargöçerler.
Toplumun temeli ailedir. Aile budun ve boydan sonra toplumun en küçük çekirdeğidir.

Aile

Aile bireyleri arasında karşılıklı sevgi, saygı ve hoşgörü vardı. Ana-baba ve çocuk ilişkisini himaye, sevgi ve saygı belirlerdi.
Türk aile hukukunda babadan sonra aileyi anne temsil ederdi.
Eski Türklerde aile oğuş, akrabalık kadaş adını taşır; ev başta olmak üzere ailenin malı eşlerin ortak malıydı; ailede iş bölümü vardı (ünite sonu Kaynak A).
Evler oda, sofa, mutfak gibi bölümlerden oluşurdu. Selçuklu dönemi sabit konutlar genellikle kerpiçten (pişmemiş tuğla) yapılırdı.
Çocuk sahibi olmak statü sembolüydü; doğumlardan sonra kutlama, erkek çocuklar için sünnet töreni yapılırdı.

Kadın

Selçuklu kadınları sosyal ve kültürel hayatın içindeydi.
Kadın ev işleri ve çocuk bakımının yanında serbest pazar yerlerine gidip mal alıp satabilirdi (ekonomik görevi vardı).
Eşiyle birlikte ailenin bütün işlerine katılır; erkekler gibi ata biner, silah kullanır, avlanır, güreş tutardı.
Saçlarını örüp omuzlarından sarkıtırdı; saç süsü olarak genellikle takma zülüf kullanırdı.
Kadın ve erkekler entari şeklinde motifli giysi ya da kaftan giyerdi.

Eğlence ve spor

Komşuluk ilişkilerine büyük önem verilir, yardımlaşma ve dayanışma ruhu canlı tutulurdu.
Kutlananlar: dinî bayramlar, baharın müjdecisi Nevruz Bayramı, hükümdarın tahta çıkışı.
Sporlar: avcılık, atıcılık, at biniciliği, güreş, cirit, çevgen (çevgân, çögen) oyunu ve yarışlar.
Çevgen: At üstündeki iki grubun dört köşe bir sahada değneklerle oynadığı oyun. Evliya Çelebi Bitlis’te izlediği oyunda atlıların eğri bir çevgenle tahta topu sürmeye çalıştığını anlatır. Karahanlı ve Selçuklularda yaygındı.
Dede Korkut: “Yayan erin umudu olmaz.” → At, Türk hayatında çok önemliydi; erkekler de kadınlar da küçük yaştan usta binici yetiştirildi.

Kontrol soruları

Selçuklu toplumunun güçlü ve huzurlu olmasında hangi değerler etkili oldu?

Aile içinde karşılıklı sevgi, saygı ve hoşgörü; komşuluğa önem verilmesi; yardımlaşma ve dayanışma; ortak bayram ve kutlamalar; kadının sosyal ve ekonomik hayatta yer alması.

Kitaptaki iki görselin (çevgen tasvirli kap ve at üzerindeki Selçuklu kadınları) ortak özelliği nedir?

İkisi de atın Türklerin sosyal hayatındaki önemini gösterir (at üstünde oyun ve binicilik; kadınların da ata binmesi).

Bu bölümü bitirdim

Geçim yolları, vergiler ve tüccarlar

Halk geçimini tarım, hayvancılık, ticaret ve zanaatla sağlardı ve devlete düzenli vergi öderdi.
Tüccarlar toplumda büyük itibar sahibiydi ve dokunulmazlıkları vardı.
Bütün ticari mallar bugünkü sigortaya benzeyen bir yöntemle korunurdu: saldırıya ya da beklenmedik zarara uğrayan tüccarın kaybı devletçe ödenirdi (tazmin).
Tüccarların, kervan sahiplerinin, hayvancılık yapan konargöçerlerin, ikta sahiplerinin ve bağlı devletlerin ödediği ayrı vergiler vardı.
Devlet toprakları ikta sistemiyle hanedan üyelerine ve üst düzey devlet adamlarına dağıtılır; ikta sahipleri karşılığında devlete vergi öderdi.

Kaynak Ç · Kim nerede yaşardı?

Tüccarlar, sanatkârlar ve küçük zanaat erbabı şehir ve kasabalarda yaşardı; kendilerine özgü loncaları vardı.
Köylerde nüfuz sahibi dihkanlar, toprak sahipleri ve köylüler yaşar, tarımla uğraşırdı.
Köylüler topraklarının has veya ikta durumuna göre devletin himayesinde geçinirdi.
Türk-İslam devletlerinde ev, bahçe, ağıl özel mülktü; ama tarım arazisi ve ormanlar, bozkırdaki otlak ve yaylalar gibi devlet malıydı.
Oğuzlar Seyhun’a (Sırderya) gelmeden önce göçebeydi. Türkistan ve Horasan’ı fethettikten sonra bir kısmı şehirlere yerleşip tarım, zanaat ve ticaretle uğraşmaya başladı.

Bu bölümü bitirdim

Toprak sistemi

Selçuklularda hazineye ait arazilere mirî arazi denir. Kitaptaki tablo:

Arazi türü	Kime ait / ne	Vergisi / geliri
Has arazi	Hükümdarın şahsına ait tarla, bağ, bahçe, koru, otlak.	Aşar ve diğer vergiler doğrudan ihtiyat hazinesine aktarılır; savaş ve olağanüstü durumlarda kullanılır.
İkta arazi	Bir görev karşılığında meliklere, emîrlere, valilere, komutanlara, hassa ordusu askerlerine ve tımarlı sipahilere verilen arazi.	İkta sahibi geliri maaş yerine alır; asker besler, güvenliği sağlar, devlete vergi öder.
Öşrî arazi	Müslüman arazi sahiplerinin toprağı.	Yıllık ürüne göre 1/10 oranında vergi.
Haraci arazi	Selçuklu sınırları içindeki gayrimüslimlerin toprakları.	Haraç: yaşama ve himaye edilme karşılığı alınır. Gayrimüslim Müslüman olursa alınmaz.
Vakıf arazi	Liyakat sahibi devlet adamlarına ve dinî-kültürel hizmet verenlere verilen mirî arazilerin hayır işleri için ayrılan bölümü.	Gelirle cami, medrese, hastane, kervansaray yapılır ve bakımı sağlanır.

Kaynak Ç’ye göre ülke arazisi beşe ayrılırdı: has, ikta, haraci, mülk ve vakıf. (Tabloda “mülk” yerine “öşrî” vardır; ikisini de bil.) Mülk arazi: hükümdarın liyakat sahibi devlet adamlarına, dinî ve kültürel alanda hizmet verenlere mirî araziden tahsis ettiği toprak.

Kitaptaki anagram bulmaca (s. 52-53)

Tanımı oku, cevabı düşün, sonra dokunup aç.

Karıştırılanlar

Has = hükümdarın kendi arazisi/geliri · İkta = görev karşılığı verilen, geliri maaş sayılan arazi · Mülk = hükümdarın birine tahsis ettiği (özel mülk gibi) arazi · Vakıf = geliri hayır işine ayrılan arazi.
Öşür (1/10) Müslümandan · Haraç gayrimüslimden (Müslüman olunca kalkar).
Ahilik = Anadolu’da, XIII. yy, Ahi Evran · Fütüvvet = Abbasi Halifesi Nasır Lidinillah öncülüğünde; Ahilik bunu örnek aldı.

Bu bölümü bitirdim

Madenler, ürünler, ihracat

Ürün	Bilgi (Kaynak D – Merçil)
Şap	Dokuma sanayisinde boya maddesi olarak Batı Avrupa’ya ihraç edilirdi; ticareti İtalyanların tekelindeydi.
Demir, bakır, gümüş	Madenleri işletilirdi. Selçuklu Anadolu’su maden bakımından zengindi.
Kereste	Güney dağlarının kerestesi Antalya ve Makri Körfezi (Fethiye)’nden Mısır’a ihraç edilirdi. Kastamonu kerestesi Sinop tersanesinde kullanılırdı.
Halı ve kilim	Türkmenlerin dokuduğu halı ve kilimler Avrupa ve İslam ülkelerine gönderilirdi. (Taşpınar halısı, Aksaray – ihraç ürünü.) Marco Polo, İbni Battuta gibi gezginler Anadolu halılarını övdü.
Sof kumaş	Ankara’nın sof kumaşları dünyaca tanınmıştı.

Kontrol sorusu

Kaynaklarda geçen ekonomik faaliyetlerden üçünü yaz.

Madencilik (şap, demir, bakır, gümüş), kerestecilik ve ihracatı, halı-kilim dokumacılığı, sof kumaş üretimi, tarım, hayvancılık, ticaret (lonca, tüccarlar), zanaat.

Bu bölümü bitirdim

Türkistan ve İran’da yerleşme ve şehirleşme

Karahanlı, Gazneli ve Selçukluların yaptırdığı yapılar, Türklerin şehirleri bayındır hâle getirdiğinin en önemli göstergesidir.
Türkistan şehirleri, Orta Çağ Avrupası şehirleri gibi kaleler ve surlarla çevriliydi (ör. Uzkent / Özkent Kalesi, Fergana / Özbekistan, X-XII. yy).
Karahanlı döneminde medrese, türbe, köprü, cami, saray, ribat yapıldı. Talhatan Baba Camisi (XI. yy, Merv / Türkmenistan) kendine özgü mimariye sahipti.
Gaznelilerde özellikle Sultan Mahmud zamanında yeni saraylar, çarşılar, köprüler, su yolları ve su kemerleri yapıldı.
1040 Dandanakan’dan sonra birçok Türk aile Horasan’a göçüp yurt edindi; hükümdarın desteğiyle imar faaliyetleri yürüttü. Nişabur ve Rey’de Selçuklu hükümdarları için iki ayrı saray yapıldı.
Göç eden Türkler yerli toplumlarla etkileşime girip kendi kültürlerini Horasan, Maveraünnehir, İran ve Irak’taki İslam kültürüyle sentezledi. Böylece Karahanlılar Türkistan’da, Selçuklular hem Türkistan’da hem Anadolu’da Türk-İslam medeniyeti denen yeni ve özgün bir kent kültürü oluşturdu.

Kaynak F (Baykara) · Orta Asya şehri nasıl doğdu? – adım adım

1Şehir genelde tahkimli (korunaklı) çiftlik şatolarının etrafında doğdu, özellikle kervan yolları üzerinde.

2Bu müstahkem çiftliklerin yanına ticaret ve sanat (zanaat) yüzünden yavaş yavaş yeni nüfus yerleşti.

3Yerleşenleri korumak için surlar ve tahkimat yapıldı → şehrin çekirdeği şehristan oluştu.

4Şehirlerin gelişmesi büyük ölçüde ticaret yollarına bağlıydı.

5Şehir ekonomisi gelişip nüfus artınca şehir hayatının merkezi rabad (ribat) oldu. Kazakistan şehirleri 11-12. yüzyıllarda zirveye çıktı; göçebeler büyük ölçüde şehir hayatına geçti.

Karahanlılar doğuda, Selçuklular batıda İslam’ın koruyuculuğunu yaptı. Selçuklular Ön Asya’da, Karahanlılar Maveraünnehir’de şehir hayatını benimseyip yeni şehirler kurdu.

Kaynak G (Sezer ve Şimşir) · Göç ve şehirler

Dandanakan’dan sonra Horasan ve İran Gaznelilerden alınınca Türk boyları büyük kalabalıklar hâlinde geldi; Maveraünnehir ve Kuzey Mezopotamya’ya gidip hayvan sürülerini otlatacak yerleri tuttu. Güney ve batı yönlü göç, Büyük Selçuklu’nun kuruluşuna ve Türk varlığının Ceyhun’dan Irak, Mısır, Suriye ve Batı Anadolu’ya uzanmasına yol açtı. Büyük Selçuklu şehirlerinin bazıları payitaht (başkent) olduğu için siyasi-kültürel, bazıları medreseleri yüzünden ilmî, bazıları askerî açıdan önem kazandı.

Öğretim programından · Türk-İslam devletlerine başkentlik yapmış şehirler

Kaşgar, Balasagun, Semerkand, Gazne, Nişabur, Merv, Rey, İznik, Konya. (Kitapta ayrıca: Selçuklular Dandanakan’dan sonra Cend’i başkent belirledi; Melikşah İsfahan’ı başkent yaptı; I. Haçlı’da İznik kaybedilince başkent Konya oldu.)

Kaynak H · İsfahan

1051’de Selçuklu hâkimiyetine giren İsfahan, Sultan Melikşah döneminde başkent yapıldı. İsfahan Cuma Camisi’nin büyük bölümü onun döneminde yapıldı. Cami hem İran hem Türk şehircilik geleneğinden iz taşır: geleneksel İran mimarisine uygun olarak büyük bir meydana bakar; dört eyvanlı avlu ve kuzey-güney eksenindeki iki tuğla kubbe ise tamamen Selçuklu mimarisinin özelliğidir.

Kitaptaki görsellerden (Bilgi Görseli 1.5 ve Kaynak E)

Saveh Cuma Camisi (XII. yy, İran) · Tuğrul Bey’in anıt mezarı (Rey) · Merv’de Büyük Selçuklu sarayı kalıntıları (XI. yy) · Sultan Sencer Türbesi (Merv) · Ribat-ı Şerif Kervansarayı (XII. yy, Serahs / Türkmenistan) · Gazne’de (Afganistan) Sultan III. Mesud ve Behram Şah’ın iki minaresi (XII. yy) · Gazneli altın parası · Harîrî’nin el-Makâmât’ında kervan tasviri · Türkistan’da konargöçer yaşam · av, müzik ve eğlence tasvirleri · III. Tuğrul dönemini anlatan duvar bezemesi (Kaynak E, Doha). Anadolu’dan: Alâiye Kalesi ve Kubâdâbâd Sarayı (I. Alâeddin Keykubad), Atabeygazi (Kırkdirekli / Fetih) Camisi (Kastamonu), Mama Hatun Türbesi (Tercan), Taşpınar halısı (Aksaray), I. Alâeddin Keykubad gümüş parası (Konya).

Bu bölümü bitirdim

Anadolu’da iskân ve Türk şehri

Malazgirt’ten sonra Anadolu’ya gelen ve iskân edilen (yerleştirilen) Türkmenler, bölgelerin Türkleşmesine büyük katkı sağladı.
Kaynak J: 24 Oğuz boyuna mensup kalabalık Türkmen kitleleri Türkistan, Horasan ve Azerbaycan’dan Anadolu’ya sevk edilip yerleştirildi; Türk nüfusu yerli halklara göre hızla çoğaldı. Bu yüzden bugün Anadolu’daki birçok bölge, köy, ova, dağ, ırmak adının Türkçe olması o döneme dayanır. Türkler Orta Anadolu’dan Adalar Denizi kıyılarına uzanan verimli ovalarda üretici oldu; kuzeyde Karadeniz, güneyde Akdeniz kıyılarına yayıldı.
Türkler Konya, Alanya, Aksaray gibi yerleri fethedince buraları Türk gelenekleri ve İslam düşüncesi doğrultusunda yeniden imar etti.
Konargöçerlerin yerleştirildiği köyler kısa sürede büyüdü, nüfusu arttı.

Geçim yolu → yerleşme yeri (kitabın temel ilişkisi)

Hayvancılıkla uğraşan konargöçerler → geniş otlakların bulunduğu bölgelere yerleştirildi.

Zanaat ve ticaretle uğraşan Türkler → şehirlerde iskân edildi.

Bir Selçuklu şehrinin parçaları (kitap s. 62 model çizimi için)

Etrafında kale ve sur, içinde yöneticinin oturduğu iç kale; şehir merkezinde cami ve çevresinde meydan; medrese, şifahane, tekke; çarşı-pazar, han; dinî, etnik ve mesleki gruplara göre mahalleler; kerpiç evler; şehir yakınında kabristan; dışarıda yollar üzerinde namazgâh, kervansaray, köprü; çevrede köyler, tarlalar ve otlaklar. Geçim: tarım, hayvancılık, ticaret, zanaat.

Şehirde mahalle düzeni

Şehirlerde Müslümanlar ve gayrimüslimler genellikle farklı mahallelerde oturur ama aynı çarşı ve pazarları kullanırdı.
İbadetleri, giyim kuşamları ve yaşam tarzları farklıydı.
Bu yüzden şehirlerdeki mahalle kültürü dinî, etnik ya da mesleki farklılıklara göre şekillendi.

Türklerin Anadolu’da yaptığı yapılar ve işlevleri

Yapı	Hangi ihtiyacı karşıladı	Örnek (kitaptan)
Cami (bazı kiliseler camiye çevrildi)	İbadet	Hacı Yusuf Minarecik Cıncıklı Camisi (XII. yy, Aksaray); Ebu’l-Menüçehr Camisi (Ani) – Anadolu’da Türklerin yaptığı ilk cami
Namazgâh	Şehir dışında ve kervan yollarında açık hava namaz yeri	—
Tekke, şifahane, medrese	Halkın sosyal ve dinî ihtiyaçları, sağlık, eğitim	İzzeddin Keykavus Darüşşifası (XIII. yy, Sivas); Yağıbasan Medresesi (Tokat)
Kabristan	Şehir merkezinde veya yakınında; ölüye ve mezara saygı geleneği sürdü	—
Meydan	Kasaba veya şehir merkezindeki caminin etrafında; sosyal faaliyetlerin yapıldığı yer	—
Han, kervansaray, köprü	Ticaret yolu, konaklama, güvenlik	Sultanhanı (1229), Alay Hanı, Malabadi Köprüsü
İç kale	Dış surdan ayrı bir duvarla çevrili yönetim merkezi; içinde yöneticinin sarayı ve köşkleri, Fetih/Fethiye ya da Kale camisi (genelde Bizans kilisesinden dönüştürülmüş), darphane, askerî yapılar	Ünite sonu Kaynak G; Konya şehir planı (Kaynak F)

Kontrol soruları

Gerekçeli cevapTürklerin ekonomik faaliyetleri ile Türk şehirlerinin fiziki yapısı arasındaki bağlantıyı açıkla.

İddia

Türk şehirlerinin yeri ve görünüşü büyük ölçüde ekonomik faaliyetlere göre şekillendi.

Kanıt 1 – yer seçimi

Hayvancılık yapan konargöçerler geniş otlaklara, zanaat ve ticaretle uğraşanlar şehirlere yerleştirildi. Orta Asya şehirleri kervan yolları üzerindeki tahkimli çiftliklerin çevresinde doğdu.

Kanıt 2 – şehrin yapısı

Ticaret için çarşılar, pazarlar, hanlar, kervansaraylar ve köprüler yapıldı; farklı gruplar ayrı mahallelerde otururken aynı çarşıyı kullandı. Ticareti ve nüfusu korumak için surlar ve iç kaleler yapıldı; para basmak için darphaneler kuruldu. Zanaatkârlar loncalar ve Ahi teşkilatıyla örgütlendi.

Sonuç

Ticaret ve zanaat geliştikçe şehirler büyüdü ve şehir hayatının merkezi pazar-ribat bölgesine kaydı; yani ekonomi şehri hem büyüttü hem biçimlendirdi.

Şehirlerde mahalle kültürü neye göre şekillendi?

Dinî, etnik ya da mesleki farklılıklara göre. Müslümanlar ve gayrimüslimler farklı mahallelerde oturdu ama aynı çarşı ve pazarları kullandı.

Bu bölümü bitirdim

Ticaret politikası, kervansaraylar, panayır ve para

Fetihler sırasındaki güvenlik sorunları ve istikrarsızlık yüzünden uluslararası ticaret yolları işlevini kaybetmişti. Selçuklular Anadolu şehirlerini yeniden yapılandırırken bu yolları canlandırmak için önlemler aldı:

Ticaret yolları üzerindeki konaklama yerleri tamir edildi, yeni köprüler yapıldı.
Tüccarlara vergi muafiyetleri getirildi.
Uluslararası fuar niteliğindeki Yabanlu Panayırı (Kayseri yakını) gibi ticaret merkezlerinde tüccarlar için yaşam alanları oluşturuldu.
Tarımsal üretimi artırmak için köylülere araç gereç yardımı yapıldı.
Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig’de ticaretin önemini şöyle vurgular: “Dünyayı dolaşan bu satıcılar olmasaydı kara samur kürkü ne zaman giyerdin? Satıcılar gezip dolaşmasaydı bu inci dizilerini kim seyredebilirdi?”

Kaynak O (Gordlevski) · Venedik antlaşması ve para

Selçuklular 1220’de Venedik’le ticaret sözleşmesi yaptı; tüccarlara büyük ayrıcalıklar ve kişisel ve mallarıyla ilgili güvenlik garantisi verdi.
Değerli taşlar ve inci, gümüş, külçe ya da sikke altın, hatta hububat gümrük vergisinden muaftı; diğer mallar %2 gibi düşük gümrük vergisine bağlandı.
Sultanhan kervansarayı kalın duvarları üzerinde 24 kulesi olan görkemli bir kale görünümündeydi; stratejik ve ticari önemi vardı.
Selçuklular Konya, Sivas, Erzincan gibi kentlerde sikke basıyordu.
Bakır sikke (mangır) ilk kez Sultan Rükneddin Mesud zamanında (12. yy’ın ilk yarısı) çıktı.
Ardılı Sultan II. İzzeddin Kılıçarslan (1185), önce “dinar”, sonra dirhem ya da sultani (sultan sikkesi) denen gümüş sikkeler bastı. Selçuklularda altın sikke de kullanılırdı.
Yabancı paralar da geçerliydi: halife altınları, İtalyan florinleri, Mısır ya da Halep yusufları.

Kaynak Ö · Sultanhanı Kervansarayı

Konya-Aksaray kara yolu üzerinde; 1229’da Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad yaptırdı. 4680 m²’lik düz arazide; avlusunda dört ayak ve sivri kemerler üzerine köşk şeklinde mescit vardır. Vakıf eseridir; yapıldığı dönemde askerî ve ticari önem taşıyordu.

Paralar (Kaynak K, L, M, N; ünite sonu Kaynak E)

Tuğrul Bey adına altın para (XI. yy, Nişabur) · Sultan Sencer adına altın para · II. Gıyaseddin Keyhüsrev adına gümüş para (XIII. yy) · IV. Kılıçarslan adına sikke (XIII. yy) · İzzeddin Keykavus, Rükneddin Kılıçarslan ve II. Alâeddin Keykubad adına birlikte basılan altın para (XIII. yy). → Para basmak hem ekonomik bir faaliyet hem de hâkimiyet alametidir (siyasi).

Bu bölümü bitirdim

Fütüvvet ve Ahilik

Fütüvvet

Abbasi Halifesi Nasır Lidinillah öncülüğünde ortaya çıkmış sosyoekonomik bir yapı.
Başlangıçta tasavvufi nitelikteydi; XIII. yüzyıldan itibaren toplumsal, ekonomik ve siyasi bir yapıya dönüştü.
En önemli kaynağı fütüvvetnamelerdir.
Değerleri (Kaynak İ – Nakkaş Ahmed’in fütüvvetnamesi): namazı bırakmamak, haya sahibi olmak, dünyaya bağlanmamak, Allah’ın yasakladıklarında nefse uymamak, helal kazanç, ihtiyacı olan Müslüman kardeşine yardım, yumuşak davranmak, güzel sözle iyilik, iyiliği emredip kötülükten sakındırmak. Güzel ahlaklı insan idealidir; böyle insan iktisadi hayatta da daha itibarlı ve başarılı olur.

Ahilik

Selçuklu döneminde Anadolu’da kuruldu; kurulurken fütüvvet teşkilatını örnek aldı. İkisinin amaç ve yapı bakımından birçok ortak noktası vardı.
Türkiye Selçuklu döneminin sosyolojik koşulları ve Moğol istilasının yol açtığı sorunlar, Ahiliğin Anadolu’da kendine özgü millî ve dinî bir yapı olarak doğmasını sağladı.
Türkistan’dan gelen esnaf ve zanaatkârlar, Ahi Evran öncülüğünde örgütlendi.
Programın vurguladığı öğretiler: ahlaklı davranmak; azimli, kararlı, doğru, güvenilir ve yardımsever olmak; topluma karşı görevlerini yerine getirmek.
Amaçları: iş bulmak · Doğu Romalılarla rekabet etmek · ürettikleri malların kalitesini korumak · esnaf ahlakını iş hayatına hâkim kılmak.
XIII. yüzyılda Anadolu’da ortaya çıkan, Osmanlı Devleti’nin kurulmasında önemli rol oynayan dinî ve toplumsal kuruluş (anagram tanımı).

Kaynak I · İbn Battuta’nın gözünden bir Ahi

Ahi: “Sanatının ve zanaatının erbabını toplayan, işi olmayan genç bekârları da bir araya getiren adam.” Ahinin gençlerine fityân denir.

İbn Battuta Antalya’da yıpranmış elbiseli, başında keçe külah olan bir genç tarafından yemeğe davet edildi. Adamın yoksul olduğunu sandı. Şeyh Şihâbeddîn Hamevî açıkladı: Bu kişi derici ustalarından, cömertliğiyle tanınan bir Ahi önderidir; zanaatkârlar arasında yaklaşık iki yüz adamı var; onu önder seçmişler, bir tekke yaptırmışlar; gündüz kazandıklarını gece orada harcıyorlar. Gittikleri zaviye Anadolu’nun en güzel halı ve kilimleriyle döşenmiş, Irak camından avizelerle aydınlatılmıştı; yemek, meyve, tatlı ikram edip türkü söylediler.

Çıkarım: Ahiler kazancını paylaşır, misafire cömertçe ikram eder, gençleri iş ve ahlakla yetiştirir → dayanışma, cömertlik, fedakârlık.

Kontrol soruları

Fütüvvet ve Ahilikte öne çıkan değerler nelerdir? Sosyoekonomik hayata etkileri ne oldu?

Değerler: ahlaklı davranma, helal kazanç, dürüstlük ve güvenilirlik, yardımseverlik, cömertlik, diğergâmlık (başkasını düşünme), iyiliği emredip kötülükten sakındırma, topluma karşı görevlerini yerine getirme. Etkileri: Esnaf ve zanaatkârlar örgütlendi; malların kalitesi korundu; esnaf ahlakı iş hayatına hâkim oldu; işsiz gençlere iş ve meslek kazandırıldı; Doğu Romalı esnafla rekabet edilebildi; Moğol istilasının yol açtığı sorunlara karşı toplum dayanışması güçlendi; şehir ekonomisi canlandı.

Ahilerin hangi davranışları dayanışma ve fedakârlığa örnektir?

Gündüz kazandıklarını gece tekkede birlikte harcamaları; yoksul görünseler bile yolcuları ve yabancıları yemeğe davet edip cömertçe ağırlamaları; işsiz gençleri bir araya toplayıp onlara önderlik etmeleri.

Bu bölümü bitirdim

İlişki şeması: ekonomi ↔ yerleşme ↔ şehirleşme

Kazanımın tam karşılığı budur. Her satırda ekonomik faaliyet → yerleşmeye etkisi → şehre etkisi var. Adım adım aç:

HayvancılıkKonargöçer Türkmenler geniş otlaklı bölgelere yerleştirildi → köyler kuruldu, kısa sürede büyüdü → kırsalda Türk nüfusu arttı, yer adları Türkçeleşti. Otlak ihtiyacı göçün yönünü de belirledi (Horasan, Maveraünnehir, Kuzey Mezopotamya, Anadolu).

TarımVerimli ovalarda üretici oldular; köylüler has/ikta arazide devlet himayesinde geçindi; köylüye araç gereç yardımı yapıldı → köy düzeni ve ikta sistemi toprağa bağlı bir yerleşim yarattı.

TicaretOrta Asya şehirleri kervan yolları üzerinde doğdu; Anadolu’da ticaret yolları canlandırıldı → kervansaray, han, köprü, Yabanlu Panayırı, çarşı ve pazarlar yapıldı; Venedik antlaşması; sikke ve darphane. Şehirler ticaret yolları boyunca büyüdü.

ZanaatZanaatkârlar şehirlere iskân edildi → lonca ve Ahilik teşkilatı; meslek gruplarına göre mahalle ve çarşı; ürün kalitesi ve esnaf ahlakı.

GüvenlikTicareti ve nüfusu korumak gerekti → sur, kale, iç kale (Uzkent Kalesi, Alâiye Kalesi, Selçuklu iç kaleleri).

VakıfToprak gelirlerinin bir bölümü hayır işine ayrıldı → cami, medrese, şifahane, kervansaray yapıldı ve bakımı sağlandı (Sultanhanı bir vakıf eseridir) → şehrin sosyal yapıları ekonomik sistemle finanse edildi.

SonuçGöçebe Türkler zamanla şehir hayatına geçti; Türk gelenekleri, İslam ve yerli kültür birleşerek Türk-İslam kent kültürü oluştu; Anadolu kültür ve nüfus bakımından Türkleşti.

Kontrol soruları (ünite sonu 7-11 dahil)

Gerekçeli cevapTürkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerin sosyoekonomik faaliyetleri şehircilik anlayışında ne gibi değişiklikler meydana getirdi?

Başlangıç

Oğuzlar Seyhun’a gelmeden önce göçebeydi; otlak ve hayvancılık hayatlarını belirliyordu.

Değişim

Türkistan ve Horasan’ı fethedince bir kısmı şehirlere yerleşip tarım, zanaat ve ticaretle uğraştı. Kervan yolları üzerinde şehirler büyüdü; şehir merkezi rabad/ribat bölgesine kaydı. Anadolu’da zanaatkârlar ve tüccarlar şehirlere, hayvancılar otlaklara yerleştirildi; ticaret için kervansaray, han, köprü, panayır, çarşı yapıldı; esnaf Ahilik ile örgütlendi; mahalle düzeni oluştu.

Sonuç

Göçebe-bozkır yaşamından yerleşik, ticaret ve zanaata dayalı, cami-medrese-çarşı-kale etrafında örgütlenmiş Türk-İslam şehrine geçildi.

Ünite sonu soru 9: Kaynakları sosyal / ekonomik / siyasi olarak sınıflandır.

A (aile, iş bölümü, kerpiç konutlar) → sosyal + ekonomik
B (arp çalan erkek ve onu dinleyen kadın) → sosyal
Ç (yün halı; gezginlerin övdüğü Anadolu halıları) → ekonomik (+ sosyal/kültürel)
C (tahtta hükümdar ve taç takmış kadınlar tasvirli kâse) → siyasi + sosyal
D (Ebu’l-Menüçehr Camisi, Anadolu’da Türklerin ilk camisi) → sosyal (dinî) + siyasi (fetih)
E (üç hükümdar adına basılmış altın para) → ekonomik + siyasi
F (Konya şehir planı) → sosyal (yerleşme) + siyasi
G (iç kale: saray, Fetih camisi, darphane, askerî yapılar) → siyasi + ekonomik + sosyal

Bu tür sorularda birden fazla işaret doğru olabilir; gerekçeni yazman önemlidir.

Ünite sonu soru 10: Kaynak A’daki aile içi iş bölümü ve geçim bilgisi hangi kaynaklarla doğrulanabilir?

Kaynak B (arp çalan erkek ve dinleyen kadın: kadın-erkek birlikte sosyal hayat), Kaynak Ç (yün halı: ev içinde dokumacılık, aile ekonomisi), Kaynak C (taç takmış kadınlar: kadının toplumdaki yeri), Kaynak F-G (şehir planı ve iç kale: yerleşik konutlar). Kitap metni de destekler: kadınların pazarda alışveriş yapması, at binmesi, evlerin oda-sofa-mutfaktan oluşması.

Gerekçeli cevapÜnite sonu soru 11: Türklerin ekonomik faaliyetleri yerleşim bölgesi seçimini ve şehirleşme anlayışını nasıl etkiledi? (Tarihsel bağlam ve coğrafya)

Tarihsel bağlam

Dandanakan (1040) ve Malazgirt (1071) sonrasında büyük göçler oldu; Türkmenler devlet eliyle iskân edildi; Moğol istilası ve Haçlılar ticaret yollarını bozdu, Selçuklular yolları yeniden canlandırdı.

Coğrafya

Hayvancılar geniş otlaklara (yaylalar, ovalar), çiftçiler verimli ovalara, tüccar ve zanaatkârlar kervan yolları üzerindeki şehirlere yerleşti; madenler (şap, demir, bakır, gümüş) ve ormanlar (kereste → Sinop tersanesi, Antalya-Fethiye limanları) üretim yerlerini belirledi; kıyılara ulaşınca limanlar ve tersaneler gelişti.

Şehirleşme

Ticaret kervansaray, han, köprü, panayır, çarşı ve darphane gibi yapıları; zanaat lonca ve Ahiliği; güvenlik sur ve iç kaleyi; vakıf sistemi cami, medrese, şifahaneyi doğurdu. Mahalleler din, etnik köken ve mesleğe göre ayrıldı.

Yabanlu Panayırı bölgedeki yerleşme ve şehirleşmeyi nasıl etkilemiş olabilir? (kitap s. 62)

Uluslararası fuar niteliğindeki panayıra uzak ülkelerden tüccarlar geldi; Selçuklular burada tüccarlar için yaşam alanları oluşturdu. Ticaret yolları, konaklama yerleri ve köprüler bu merkeze bağlandı. Bu durum Kayseri çevresinde nüfusun ve ekonomik faaliyetin artmasına, ticaretle geçinen bir şehir yaşamının güçlenmesine yol açmış olabilir.

Ünite sonu soru 7-8: Bu kaynaklarla bir araştırma konusu seçip 5N1K sorusu yaz.

Örnek konu: “Selçuklu Anadolu’sunda ticaret ve şehir.”
Ne: Selçuklular ticareti canlandırmak için neler yaptı? · Nerede: Kervansaraylar hangi yollar üzerine kuruldu? · Ne zaman: Sultanhanı ne zaman yapıldı (1229)? · Nasıl: Tüccarlar nasıl korunurdu (sigorta benzeri sistem, güvenlik garantisi)? · Neden: Selçuklular tüccarlara neden vergi muafiyeti verdi? · Kim: Hangi sultanlar kervansaray yaptırdı (II. Kılıçarslan, I. Alâeddin Keykubad)?

Bu bölümü bitirdim

Kavramlar sözlüğü

Alfabetik. Aramada şapkalı harf ya da Türkçe karakter yazmak zorunda değilsin (ör. “kadilkudat”). Etiket: hangi konuda geçtiği.

Kişiler dizini

Kim kimdir? Arama kutusu kişiler için de çalışır.

Tek ekran tekrar kartı

Tarihler (sırayla)

1025 Arslan Yabgu Kalincar’a hapsedildi · 1032 öldü
23 Mayıs 1040 Dandanakan → Büyük Selçuklu
18 Eylül 1048 Pasinler (Doğu Roma ile ilk)
1051 İsfahan Selçuklu’ya geçti (Melikşah’ta başkent)
Ağustos 1064 Ani fethi · 1066 Gümüştegin-Afşin-Emir Sanduk akınları; Melikşah veliaht
26 Ağustos 1071 Malazgirt · 25 Kasım 1072 Melikşah sultan
1075 Süleyman Şah İznik’i aldı → Türkiye Selçuklu
27 Kasım 1095 Clermont · 1096-1099 I. Haçlı · 1 Temmuz 1097 Dorileon · 1099 Kudüs işgali · 1101 üç Haçlı ordusu yenildi
1144 Zengi Urfa’yı aldı · 1147-1149 II. Haçlı · 7 Ocak 1148 Göller Bölgesi · 1148 “Türkiye” adı
1176 Niksar ve 17 Eylül 1176 Miryokefalon · 1182 Artuklular tabi · 1185 gümüş sikke
1187 Hıttin, Kudüs’ün fethi · 1189-1192 III. Haçlı · 10 Haziran 1190 Barbarossa boğuldu · 12 Temmuz 1191 Akka
1199 IV. Haçlı ilanı · 1202-1204 IV. Haçlı · 24 Haziran 1203 İstanbul önü · 1204 Latin İmp. · 25 Temmuz 1261 İstanbul geri alındı
1220 Venedik antlaşması · 1229 Sultanhanı
1240 Babaî İsyanı · 1242 Moğollar Erzurum’da · 1243 Kösedağ · 1243-1308 Moğol tahakkümü

Devletler

Karahanlı 840-1212 · Gazneli 963-1187 · Büyük Selçuklu 1040-1157 · Türkiye Selçuklu 1075-1308
Saltuklu 1072-1202 (ilk) · Mengücekli 1080-1228 · Danişmentli 1080-1178 (en güçlü) · Çaka 1081-1093 · Artuklu 1102-1231

Savaşlar tek satırda

Dandanakan: Selçuklu–Gazneli, devlet kurdu
Pasinler: Bizans’la ilk; İbrahim Yınal, Kutalmış; hutbe, ok-yay damgası
Malazgirt: Alp Arslan–Diogenes; Turan taktiği; Anadolu’nun kapısı
Miryokefalon: II. Kılıçarslan–Manuel; pusu; tescil, Bizans umudu bitti
Haçlılar: I: İznik→Konya, Dorileon, 4 Haçlı devleti · II: Konrad, Louis yenildi · III: Barbarossa boğuldu, Akka · IV: İstanbul yağması, Latin İmp.
Hıttin: Selahaddin Eyyubi; Kudüs 1187; saygınlık, dayanışma
Kösedağ: II. Gıyaseddin Keyhüsrev–Baycu Noyan; sahte ricat; Moğol tahakkümü

Teşkilat: eski → yeni

kut → zillullah fi’l-arz · töre → örfi + şeri hukuk · il → mülk · kurultay → divan
cihan hâkimiyeti → nizam-ı âlem (gaza, cihat, ilayıkelimetullah)
kağan → hakan, han, sultan (sultan: Gazneli) · keykubad/keyhüsrev/keykavus, sultanu’l-berr ve’l-bahr (Türkiye Selçuklu)
Eski alametler: taht, otağ, tuğ, para, bayrak-sancak · Yeni: hutbe, çetr, saray, taç, tuğra, nevbet, hilat
Süren ordu: ordu-millet, onlu sistem (Mete Han), süvari, ok-yay, Turan taktiği · Yeni: gulam, hassa, ikta askeri, ücretli, donanma, uç

Kavramlar (en çok sorulanlar)

Yuğruş Karahanlı veziri · hâce-i büzürg Gazneli başvezir · sahib-i a’zâm Selçuklu veziri
Kâdılkudât başkadı (şeri) · emîr-i dâd örfi yargı · kazasker asker davaları · Divan-ı Mezâlim sultanın mahkemesi
Divan-ı Tuğra/İnşa yazışma · İstîfâ maliye · Arz/Ceyş askerî · İşrâf teftiş
Melik şehzade · atabey melik öğretmeni · şıhne askerî vali · amîd sivil vali · âmil mali · muhtesip belediye · berid posta
Hâcibü’l-hüccâb hâciblerin başı · naib-i saltanat sultan vekili · pervane ikta kaydı, menşur-berat
Beylerbeyi/emirü’l-ümerâ başkomutan · melikü’s-sevahil/reisü’l-bahr donanma komutanı
Gulam satın alınan/esir, sarayda yetişen asker · ikta geliri maaş olarak verilen toprak · turgak-yatgak Karahanlı saray muhafızı
Has hükümdarın · öşür 1/10 Müslüman · haraç gayrimüslim · vakıf hayır · mirî hazine arazisi · dihkan köy yöneticisi · iskân yerleştirme
Ahilik Ahi Evran, Anadolu esnafı · fütüvvet Nasır Lidinillah

Karıştırılanlar

Turan taktiğini Malazgirt’te Türkler; sahte ricatı Kösedağ’da Moğollar uyguladı.
Malazgirt Büyük Selçuklu; Miryokefalon ve Kösedağ Türkiye Selçuklu.
Pasinler’de komutan Tuğrul değil, İbrahim Yınal ve Kutalmış.
I. Kılıçarslan (I. Haçlı, İznik kaybı) ≠ II. Kılıçarslan (Miryokefalon, III. Haçlı).
Kral Konrad (Alman) Dorileon’da; Louis (Fransız) Göller Bölgesi’nde yenildi. Barbarossa savaşta değil boğularak öldü.
Hıttin’i Selçuklular değil Eyyubiler kazandı.
IV. Haçlı İstanbul’a saldırdı, Kudüs’e varmadı.
“Türkiye” adını Batılılar 1148’de verdi; Türk kaynakları “Diyar-ı Rum” der.
Sultan unvanı Gaznelilerde başladı; Türk-İslam devlet geleneği Karahanlıyla başladı.
Atabeyler Büyük Selçuklu’da güçlendi (yıkılışa katkı); Türkiye Selçuklu’da sınırlandı.
Orduda sadece Türkler: Karahanlı. En kalabalık birlik: ikta askerleri.
Kösedağ’da sayıca üstün olan Selçuklu (70-80 bin / 40 bin) yenildi.

Kaynak: MEB 10. sınıf Tarih ders kitabı, 1. ünite (s. 10–65, ölçme s. 100–105) ve Tarih Dersi Öğretim Programı (10. sınıf, 1. ünite). Metinler kitaptan sade dille yeniden yazılmıştır; “Ön bilgi” kutuları anlamayı kolaylaştıran kısa ek açıklamalardır. Haritalar şematiktir.