10. Sınıf Kimya · 1. Yazılı (Senaryo 5)

0%

0. Başlarken

Kapsam: MEB 10. sınıf Kimya ders kitabı, 1. Tema “Etkileşim”, s. 20–60 (1.1.1 Kimyasal Değişimin Göstergeleri, 1.1.2 Kimyasal Tepkime Türleri, 1.1.3 Mol Kavramı). Denkleştirme (s. 61’den sonrası), stokiyometri ve gazlar bu sınavda yok.

Bu sınavın 5 kazanımı
  1. KİM.10.1.1 Kimyasal değişimin kanıtlarını gözlemle → Bölüm 1
  2. KİM.10.1.2 Tepkimenin oluşumunu tanecik modeliyle açıkla → Bölüm 2
  3. KİM.10.1.3 Çökelme, redoks, asit-baz tepkimelerini gözlemle ve açıkla → Bölüm 3
  4. KİM.10.1.4 Mol kavramını tanımla → Bölüm 4
  5. KİM.10.1.5 Mol, kütle, atom ve molekül sayısı ilişkilerini kur → Bölüm 5
Bu akşam nasıl çalışmalı?
  1. Önce aşağıdaki ön bilgi kutusunu oku (10 dk). Bunlar bilinmeden konu anlaşılmaz.
  2. Bölümleri sırayla oku. Her animasyonu en az bir kez adım adım oynat.
  3. Her bölüm sonundaki kontrol sorularını önce kendin çöz, sonra çözümü aç.
  4. Bölüm 5’teki çözümlü örnekleri kâğıtta tekrar çöz. Hesap soruları buradan gelir.
  5. Sabah sadece tekrar kartına bak.
Ortak yazılı açık uçlu olabilir. Bu yüzden “nasıl gerekçe yazılır” kutularına dikkat et.

Ön bilgi (kitabın bildiğini varsaydığı şeyler)

Ön bilgi 1 · Atom, molekül, element, bileşik
  • Atom: Bir elementin tüm özelliklerini taşıyan en küçük yapı taşı. Örnek: K, Fe, He.
  • Molekül: Aynı ya da farklı atomların bağlarla bir araya gelmesiyle oluşan tanecik. Örnek: H2, O3, CO2, H2O.
  • Element: Tek tür atomdan oluşan madde (Fe, O2). Bileşik: Farklı tür atomlardan oluşan madde (H2O, NaCl).
  • Tanecik: Atom, molekül ya da iyon için kullanılan genel ad.
Ön bilgi 2 · İyon, katyon, anyon, elektron
  • Elektron (e−): Atomun içindeki eksi yüklü parçacık. Atomlar elektron verip alabilir.
  • İyon: Elektron vermiş ya da almış, yüklü atom veya atom grubu.
  • Katyon: Elektron vermiş, artı yüklü iyon. Örnek: Na+, Mg2+, Ag+, Cu2+.
  • Anyon: Elektron almış, eksi yüklü iyon. Örnek: Cl−, O2−, S2−.
  • Çok atomlu iyonlar (bunları ezberle, bu konuda çok çıkar): NO3− nitratOH− hidroksitCO32− karbonatHCO3− bikarbonatSO42− sülfatPO43− fosfatCH3COO− asetatNH4+ amonyumH3O+ hidronyum
  • İyonik bileşik (ör. NaCl, AgNO3) suda çözününce iyonlarına ayrılır: NaCl(k) su→ Na+(suda) + Cl−(suda)
Ön bilgi 3 · Bir formülden ne okunur?
  • Alt simge (formülün içindeki küçük sayı) atom sayısıdır: H2O → 2 H + 1 O. Alt simge değişirse madde değişir (H2O su, H2O2 hidrojen peroksit).
  • Parantez içi, dışındaki sayı ile çarpılır: Ca(OH)2 → 1 Ca, 2 O, 2 H. Pb(NO3)2 → 1 Pb, 2 N, 6 O.
  • Katsayı (formülün önündeki büyük sayı) o tanecikten kaç tane olduğunu gösterir: 2H2O → 2 su molekülü = 4 H + 2 O.
  • Fiziksel hâl: (k) katı, (s) sıvı, (g) gaz, (suda) suda çözünmüş.
Ön bilgi 4 · Kitabın “Hazır mısınız?” sayfası (s. 20)
  • Fiziksel olay: Yalnız fiziksel özellikler değişir, iç yapı değişmez. Kâğıdın yırtılması, yoğurttan ayran yapılması, hâl değişimi.
  • Kimyasal olay: Hem fiziksel hem kimyasal özellikler değişir. Yeni madde ya da maddeler oluşur.
  • Asit sudaki H+ iyonunu artırır, pH < 7. Baz sudaki OH− iyonunu artırır, pH > 7. Asit ve bazın sulu çözeltisi nötralleşme tepkimesi verir.
  • Kütlenin korunumu kanunu: Tepkimeye girenlerin kütleleri toplamı, oluşan ürünlerin kütleleri toplamına eşittir.
  • Gaz hâli maddenin en düzensiz hâlidir. Gaz taneciklerinin belirli şekli ve hacmi yoktur. Gazlar her oranda karışır.
  • 2H2(g) + O2(g) → 2H2O(s): H2 ve O2 tepkimeye girenlerdir (tepken). H2O üründür. Parantez içi fiziksel hâldir.

1. Kimyasal Değişimin Göstergeleri

KİM.10.1.1 · Kitap s. 21–26

Bu bölümde senden beklenen a) Kimyasal değişimin gözle görülen göstergelerini (enerji değişimi, gaz çıkışı, renk değişimi, yeni katı oluşumu) tanımlamak. b) Bir deneyde bu göstergelere ait veriyi toplayıp kaydetmek (tablo doldurmak). c) Topladığın veriyi tanecik düzeyinde (alt mikro seviyede) açıklamak: “tepkenlerin bağları koptu, atomlar yeniden düzenlendi, yeni madde oluştu”.

1.1 Önce sezgi: mutfakta ve gökyüzünde kimya

Yumurtayı çok uzun haşlarsan sarısının çevresinde yeşilimsi bir halka oluşur. Bunun nedeni şu: pişerken yumurta beyazındaki proteinler denatüre olur (yapısı bozulur) ve katılaşır. Bu sırada oluşan hidrojen sülfür gazı, sarıdaki demirle tepkimeye girer. Halka bu tepkimenin ürünüdür. Yani pişirme, yiyeceğin ısıyla kimyasal yapısının değişmesidir.

Bazı yiyecekler kızarırken amino asitlerle şekerler arasında Maillard (esmerleşme) tepkimesi olur. Basit görünür ama birçok adımdan oluşur. Uzun pişirmede yiyeceğin yapısını değiştiren karmaşık bileşikler bu tepkimeden gelir.

Kimyasal tepkimeler yalnız laboratuvarda olmaz. Pillerin çalışması, yemek pişirme ve gider açıcıyla tıkanıklığın açılması da kimyasal tepkimedir.

Havai fişek (s. 21)
  • Siyah barutta potasyum nitrat, odun kömürü ve kükürt vardır. Potasyum nitrat oksitleyicidir, yakıtın tam yanmasını sağlar. Odun kömürü yanınca enerji verir. Kükürt yakıtı ve oksitleyiciyi birbirine bağlar, yanmayı hızlandırır.
  • Rengi metal tuzları verir: bakır tuzu mavi, baryum tuzu yeşil, sodyum tuzu sarı, stronsiyum tuzu kırmızı. Magnezyum, alüminyum ve titanyum tuzları parlak beyaz kıvılcım verir.
  • Kimyasal enerji, kinetik enerjiye (harekete) dönüşür ve fişek yükselip patlar.
  • Yoğun ışık ve ses canlılara zarar verir. İçindeki kimyasallar çevreyi kirletir. Fişek yangın da çıkarabilir.
  • Kimyasal değişimin kanıtları: ışık ve renkler, ısı, ses, gaz ve duman çıkışı, geride farklı bir katının (külün) kalması.

1.2 Tanımlar

Kimyasal değişim Maddenin iç yapısında ve bileşenlerinde olan değişimdir. Maddenin yapısı değişir, bağlar yeniden düzenlenir ve farklı özelliklerde yeni maddeler oluşur.
Kitabın sözlüğünde: maddenin yapısındaki atomların yeniden düzenlenmesiyle farklı özellikte yeni bir maddenin oluşması.
Kimyasal tepkime Kimyasal değişimin meydana geldiği süreçtir. Kimyasal tepkime, tepkime denklemiyle gösterilir.
Fiziksel değişimKimyasal değişim
Ne değişir?Yalnız görünüş, hâl ve şekilMaddenin kimliği (iç yapısı)
Yeni maddeOluşmazOluşur
Tanecik düzeyiMoleküller aynı kalır, yalnız aralarındaki uzaklık ve düzen değişirBağlar kopar, atomlar yeniden düzenlenir, yeni bağlar kurulur
ÖrnekBuzun erimesi, kâğıdın yırtılması, şekerin çözünmesi, suyun kaynamasıYanma, çürüme, paslanma, pişme, sütün ekşimesi

1.3 Kimyasal değişimin göstergeleri

Kitap bu göstergeleri bir şemada verir (s. 25). Programın en çok vurguladığı dördü enerji değişimi, gaz çıkışı, renk değişimi ve yeni katı oluşumudur.

🔥 Enerji değişimiIsı açığa çıkar ya da ortamdan ısı alınır. Kap ısınır veya soğur. Ör: odunun yanması.
💡 Işık oluşumuÖr: maytap, havai fişek, magnezyumun yanması, luminol, ateş böceği.
🫧 Gaz çıkışıKabarcık, köpük ya da balonun şişmesi görülür. Ör: efervesan tablet, sirke ile karbonat.
🧊 Katı oluşumu (çökelek)İki berrak çözelti karışınca bulanıklık ya da dibe çöken katı oluşur. Ör: Pamukkale travertenleri, çaydanlıkta kireç.
🎨 Renk değişimiÖr: yaprağın sararması, paslanma, çözeltinin maviye dönmesi.
👃 Koku (ve tat) değişimiÖr: çürüyen yiyecek, bozulan süt, pişmiş sütün kendine has kokusu.
🧪 pH değişimiÇözelti daha asidik ya da daha bazik olur. Ör: asit-baz tepkimesi, sütün ekşimesi.
⚡ İletkenlik değişimiÇözeltideki iyon sayısı değişince çözeltinin elektrik iletme yeteneği değişir.
🛡️ Asallık/aktiflikAktiflik, tepkimeye girme eğilimidir. Asallık, tepkimeye girmeme eğilimidir. Yeni maddenin bu eğilimi farklıdır. Ör: alüminyumun yüzeyi Al2O3 ile kaplanınca metal korunur.

Kitabın tema sonu özeti (“Neler öğrendiniz?”, s. 110) göstergeleri şöyle sayar: gaz çıkışı, katı oluşumu, renk değişimi, koku/tat, ısı/ışık.

Karıştırılan nokta: tek bir gösterge her zaman kanıt değildir
  • Kaynayan suda kabarcık çıkar ama bu fiziksel bir olaydır. Su buharı da sudur.
  • Kaynar suya poşet çay atınca su renklenir. Bu da fizikseldir, çünkü çaydaki renkli maddeler suya geçer (çözünür). Yeni madde oluşmaz.
  • Buz eriyince ortamdan ısı alır ama bu hâl değişimidir, yani fizikseldir.
  • Kesin ölçüt: Farklı özellikte yeni bir madde oluştu mu? Göstergeler bize bunu düşündürür. Gerekçeyi her zaman “yeni madde oluştu” cümlesine bağla.
  • Bazı kimyasal değişimler gözle fark edilmez. Bunlar pH ya da iletkenlik ölçülerek anlaşılır.

Kitaptaki etkinlik: altı örnek ve kanıtları (s. 22)

Kimyasal değişimKimyasal değişimin kanıtı
Açıkta bırakılan yiyeceklerin çürümesiKoku değişimi, renk değişimi, gaz çıkışı
Efervesan tabletin suda çözünmesiGaz çıkışı (kabarcıklar, CO2)
Odunun yanmasıIşık ve ısı (enerji değişimi), duman ve gaz çıkışı, geride kül (renk ve yeni katı)
Pamukkale travertenlerinin oluşumuKatı oluşumu: sudaki çözünmüş maddelerden beyaz kireç taşı (CaCO3) çöker
Pasta üstündeki maytabın yanmasıIşık oluşumu, ısı, duman
Yaprağın sararmasıRenk değişimi

1.4 Kitaptaki üç deney (s. 23–24)

Animasyonda bir deney seç ve Oynat’a bas. Önce kapta ne gördüğünü izle (makroskobik), sonra altındaki tanecik açıklamasını oku.

Animasyon 1 · Üç deney, üç gösterge
DeneyYapılışGözlem (veri)DenklemTanecik düzeyinde açıklama
150 mL H2O2 (hidrojen peroksit) + bulaşık deterjanı, üstüne 1 g KIÇok hızlı yükselen köpük (gaz çıkışı), kap ısınır (enerji değişimi)H2O2(suda) KI→ H2O(s) + 1/2O2(g)H2O2 moleküllerinde bağlar kopar. Atomlar H2O ve O2 olarak yeniden bağlanır. Oluşan O2 gazı deterjanla köpük yapar. KI katalizördür, harcanmaz.
2Erlenmayerde 50 mL sirke (CH3COOH). Balonun içinde 1 g yemek sodası (NaHCO3). Balon şişenin ağzına geçirilir, soda içeri dökülür.Köpürme, balon şişer (gaz çıkışı)CH3COOH(suda) + NaHCO3(k) → CH3COONa(suda) + H2O(s) + CO2(g)Asit ile sodanın tanecikleri yeniden düzenlenir. Yeni gaz molekülleri (CO2) oluşur, sıvıdan ayrılıp balonu doldurur.
3Bir beherde Pb(NO3)2 çözeltisi, diğerinde KI çözeltisi hazırlanır. Biri diğerine eklenir.İki renksiz, berrak çözeltiden sarı katı oluşur (katı oluşumu, renk)Pb(NO3)2(suda) + 2KI(suda) → PbI2(k) + 2KNO3(suda)Çözeltide dağınık hâldeki Pb2+ ve I− iyonları birleşir ve suda çözünmeyen PbI2 katısını oluşturur. K+ ve NO3− çözeltide kalır.
Katalizör (kitabın sözlüğü): Kimyasal tepkimenin hızını, tepkime sonunda kendi yapısı değişmeden artıran ya da azaltan madde. Denklemde okun üstüne yazılır.

Göstergeler tanecik düzeyinde neden oluşur?

  • Gaz çıkışı: Tepkimede yeni gaz molekülleri oluşur (O2, CO2, H2). Bunlar sıvıdan ayrılır ve kabarcık olarak görülür.
  • Katı oluşumu: Çözeltide serbest dolaşan zıt yüklü iyonlar birleşir ve suda çözünmeyen düzenli bir katı yapar.
  • Renk değişimi: Oluşan yeni maddenin ya da iyonun rengi başkadır. Ör: Cu2+ iyonları suyu maviye boyar.
  • Enerji değişimi: Tepkimede eski bağlar kopar, yeni bağlar kurulur. Bu sırada enerji alınır ya da verilir. Bu enerji ısı ve ışık olarak fark edilir.
Nasıl gerekçe yazılır? (4 adım şablonu)
  1. Gözlem: “Balon şişti.”
  2. Gösterge: “Bu, gaz çıkışıdır.”
  3. Tanecik düzeyi: “Sirke ve sodanın bağları kopup atomlar yeniden düzenlendi. Daha önce ortamda olmayan CO2 molekülleri oluştu.”
  4. Sonuç: “Yeni madde oluştuğu için olay kimyasal değişimdir.”

1.5 Tepkime denklemi nasıl okunur? (s. 25)

CaCO3(k) + 2HCl(suda) → CaCl2(suda) + H2O(s) + CO2(g)
  • Okun solu tepkenlerdir (tepkimeye girenler, reaktifler). Sağı ürünlerdir (tepkime sonucu oluşanlar).
  • Ok, tepkimenin yönünü gösterir. Formülün önündeki 2, o maddenin katsayısıdır.
  • (k) katı, (suda) suda çözünmüş, (s) sıvı, (g) gaz demektir.
  • Okunuşu: Kalsiyum karbonat katısı, hidroklorik asit çözeltisiyle tepkimeye girer. Suda çözünmüş kalsiyum klorür, su ve karbon dioksit gazı oluşur.
Bilgi kutusu Çift yönlü tepkimelerde ok ⇌ olarak çizilir. Tepkime ısıyla ya da katalizörle oluyorsa bu koşul okun üstüne yazılır: ısı→, katalizör→.

1.6 Işıldama: luminol ve biyolüminesans (s. 26)

Olay yeri ekipleri, silinmiş kan izlerini bulmak için ortama luminol püskürtür. Karanlıkta kan olan yerler mavimsi parlar. Bu ışıma kimyasal bir tepkimenin ürünüdür. Olayın adı lüminesans (ışıldama) dır. Işıldamayı bir canlı yapıyorsa adı biyolüminesanstır.

Kontrol soruları · Bölüm 1

1) (Kitap s. 26) İki özdeş kapta su var. Birine sirke asidi, diğerine yemek sodası eklenip ikisi de kaynatılıyor. Her iki kapta kabarcık oluşuyor. Kabarcıkların sebebi nedir? Değişimi tanecikler temelinde açıkla.

1. düzenek: CH3COOH(s) + H2O(s) ⇌ CH3COO−(suda) + H3O+(suda)
2. düzenek: 2NaHCO3(k) + H2O(s) ısı→ Na2CO3(suda) + 2H2O(s) + CO2(g)

1. kap: Kabarcıklar suyun kaynamasından gelir, yani su buharıdır. Sirke asidi suda yalnızca iyonlarına ayrılır ve gaz ürün oluşmaz. Kabarcık bu kapta kimyasal değişim kanıtı değildir.

2. kap: Kaynama kabarcıklarına ek olarak, ısınan NaHCO3 ayrışır ve yeni bir gaz olan CO2 oluşur. NaHCO3 tanecikleri bozulur, atomlar Na2CO3, H2O ve CO2 olarak yeniden düzenlenir. Yeni madde oluştuğu için kimyasal değişimdir.

Ders: Aynı gözlem (kabarcık) bir kapta fiziksel, öbüründe kimyasal olabilir. Kanıtı denklemle (yeni madde oluşuyor mu?) destekle.

2) (Kitap s. 26) Luminolün gözlenebilir kanıtına (ışık oluşumu) benzeyen, günlük hayattan ya da canlılardan üç örnek ver.

Ateş böceklerinin ışık saçması (biyolüminesans), karanlıkta parlayan bazı deniz canlıları ve mantarlar, havai fişek ve maytabın yanması, magnezyum şeridinin yanması, kibritin yanması. Hepsinde kimyasal tepkime ışık olarak enerji verir.

3) (Kitap s. 26) Roket yakıtı sıvı hidrazin (N2H4) katalizörle N2 ve H2 gazlarına ayrışır. Tepkimeyi tanecik düzeyinde çiz ve açıkla.
N2H4(s) katalizör→ N2(g) + 2H2(g)

Öncesi: Bir N2H4 molekülü: iki N atomu birbirine bağlı, her N’ye 2 H bağlı. Süreç: N–H bağları kopar. Sonrası: İki N atomu üçlü bağla N2 molekülü olur, H atomları ikişer ikişer H2 molekülü olur. Atom sayısı korunur: önce 2 N + 4 H, sonra 2 N + 4 H. Bölüm 2’deki animasyonda “Hidrazin” seçeneğiyle adım adım izleyebilirsin. Açığa çıkan gaz ve ısı rokete itiş gücü verir.

4) (Tema sonu s. 112–113) Süt ısıtılınca H2S gazı çıkar ve süte kendine has tat ve koku verir. Isıtma sürerse laktoz esmerleşip karamel rengi alır. Bozulan sütte bakteriler laktik asit üretir, pH düşer. pH 5,1’in altına inince kazein proteini Ca2+ gibi iyonlarla birleşip çökelek oluşturur, üstte sarımsı-yeşil sıvı kalır. Gözlenebilir değişimleri listele.
  • Gaz çıkışı (H2S)
  • Koku ve tat değişimi
  • Renk değişimi (karamel rengi, sarımsı-yeşil sıvı)
  • pH değişimi (6,6–6,8’den 5,1’in altına)
  • Katı oluşumu (kazein çökeleği)

Balonlu şişede 10 gün bekletilen süt (1. düzenek): bakterilerin ürettiği gaz balonda birikebilir (gaz çıkışı), koku değişir, pH düşer, çökelek oluşur. Uzun kaynatılan süt (2. düzenek): koku ve tat değişir, renk kararır (esmerleşir), gaz çıkar.

“Isıtma sütün yapısını değil, yalnız dış görünüşünü değiştirir” ifadesine bu bilgilerle ulaşılamaz. Isıtma yeni maddeler oluşturur, yani sütün yapısını da değiştirir.

5) (Tema sonu s. 114) Magnezyum deneylerinde göstergeleri yaz: (1) Mg yakıldı: parlak beyaz ışık, beyaz kül. (2) Küle su eklendi: kırmızı turnusol maviye döndü. (3) Mg, CO2 içinde yakıldı: beyaz toz ve siyah is. (4) Sıcak suya Mg kondu: Mg(OH)2 katısı ve H2 gazı oluştu.
  1. Işık oluşumu, enerji (ısı) değişimi, yeni katı (beyaz MgO)
  2. pH değişimi: çözelti bazik oldu. Bir de amonyak kokusu (koku değişimi) çıkar.
  3. Yeni katılar oluşumu, renk (beyaz MgO ve siyah karbon)
  4. Gaz çıkışı (H2) ve katı oluşumu

2. Kimyasal Tepkimelerin Oluşumu ve Modelleme

KİM.10.1.2 · Kitap s. 27–33 (tema sonu s. 113–116, 130)

Bu bölümde senden beklenen a) Bir tepkimenin nasıl olduğunu taneciklerin yeniden düzenlenmesi ile anlatan bir model (çizim) önermek. Bu modeli farklı tepkimelerle sınamak. b) Sınamada bulduğun kanıtlara göre modelini düzeltmek ve geliştirmek. Sınavda tipik soru: “Şu tepkimeyi alt mikro seviyede modelleyin”, “Hangi model bu denkleme aittir, gerekçelendirin”, “Modelin eksik ve yanlışlarını yazın”.

2.1 Sezgi: neden model?

Harita ve Dünya maketi gerçeğin küçültülmüş modelidir. Atom ve molekül modelleri ise gerçeğin büyütülmüş modelidir. İkisinin de amacı, doğrudan göremediğimiz bir şeyi görünür ve anlaşılır kılmaktır.

Bilimde modelin faydaları: görünmeyeni gösterir, açıklamayı kolaylaştırır, tahmin yapmayı sağlar ve yeni kanıtlarla düzeltilebilir.

Kimya Maddenin yapısını ve özelliklerini, maddelerin birbiriyle etkileşimini ve yapıdaki değişimlerin nasıl olduğunu açıklamaya çalışan bilim dalı. Kimyasal değişimde tanecikler arasındaki etkileşimler kopar ve yeniden düzenlenir.

2.2 Üç gösterim seviyesi ve kimya üçgeni (s. 30–31)

  • Makroskobik seviye: Beş duyuyla algılanan, deney ve ölçümle gözlenen özellikler. Ör: doğal gazın alev alarak yanması, bir bardak su.
  • Alt mikroskobik seviye: Gözle görülmeyen tanecikler: elektronlar, atomlar, moleküller ve bunların hareketleri. Doğrudan gözlenemez. Bu yüzden model ve analoji (benzetme) kullanılır. Ör: atomları renkli toplarla göstermek.
  • Sembolik seviye: Sembol, formül, denklem ve grafik. Makroskobik ve alt mikroskobik seviye arasında köprü kurar. Ör: H2O, CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O.

Kitap bu üç gösterimin birbirini tamamladığını söyler ve onları bir üçgenin köşelerine yerleştirir.

Makroskobik (bardak su) Sembolik: H₂O Alt mikroskobik
Doğal gazın yanması üç seviyede Makroskobik: mavi alev, ısı ve ışık. Alt mikroskobik: CH4 ve O2 molekülleri çarpışır, bağları kopar, atomlar CO2 ve H2O molekülleri olarak yeniden bağlanır. Sembolik: CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(s)

2.3 Molekül gösterimleri: etil alkol (C2H5OH) örneği (s. 31)

Lewis nokta yapısı HCCOH HHHH :::: ········ ····
Her atomun değerlik elektronları sembolün çevresine nokta olarak çizilir. Bağ iki nokta ya da tek çizgi ile gösterilebilir.
Çizgi-bağ gösterimi OH
Çoğunlukla karbon bileşiklerinde kullanılır. Karbon atomları çizgilerin köşe ve uçlarıdır. Çizgiler bağlardır.
Top-çubuk modeli
Atomlar renkli küre, bağlar çubuktur. Genellikle H beyaz, O kırmızı, C siyah çizilir.
Uzay-dolgu modeli
Atomlar yine küredir ama birbirine yapışıktır, yani çubuk yoktur. Kürelerin boyutu atomun gerçek boyutuyla orantılıdır.
Karıştırılan nokta Top-çubuk modelinde bağlar (çubuklar) görünür ve bağ sayılabilir. Uzay-dolgu modelinde çubuk yoktur, bu yüzden bağ sayısı bu modelden bulunamaz. Uzay-dolgunun üstünlüğü, atomların göreli boyutunu doğru göstermesidir.

2.4 Bir tepkime tanecik düzeyinde nasıl olur?

  1. Hareket ve çarpışma: Tepken tanecikleri sürekli hareket eder. Tepkime için birbirleriyle çarpışıp etkileşmeleri gerekir.
  2. Bağlar kopar: Tepken moleküllerindeki bazı bağlar kırılır.
  3. Yeniden düzenlenme: Atomlar yer değiştirip yeni gruplar oluşturur.
  4. Yeni bağlar kurulur: Farklı özelliklerde ürün tanecikleri oluşur.
Korunan şeyler Atomlar yok olmaz, yoktan da var olmaz. Atomların türü ve sayısı tepkimeden önce ve sonra aynıdır. Bu yüzden toplam kütle korunur. Değişen şey atomların kimlerle bağlı olduğudur, yani moleküllerin türü ve sayısıdır.

2.5 Tanecik modelini adım adım izle

Animasyon 2 · Bağlar kopuyor, atomlar yeniden düzenleniyor

Kitaptaki örnekler (s. 28–29): metanın yanması, NO(g) + O3(g) → NO2(g) + O2(g) ve Na(k) + 1/2Cl2(g) → NaCl(k). Sodyum örneğinde dikkat et: katı sodyum düzenli bir kümedir, klor ise dağınık hareket eden gaz molekülleridir. Ürün NaCl, iyonların düzenli dizildiği katı bir kristaldir.

2.6 İyi bir tanecik modeli nasıl çizilir? (kontrol listesi)

  • Her atom türünü farklı renk ve boyutta çiz ve yanına bir açıklama (lejant) koy.
  • Denklemdeki katsayı kadar tanecik çiz. 2H2O için iki ayrı su molekülü çizilir.
  • Okun iki yanında her atom türünün sayısı eşit olmalı.
  • Alt simgeye uy. CO2 molekülünde bir C, iki O bağlıdır. CO ile C2 karıştırılmamalı.
  • Fiziksel hâli göster: katıda tanecikler sık ve düzenli, sıvıda yakın ama düzensiz, gazda uzak ve dağınık.
  • Tanecikler hareket eder. Bunu hareket çizgileriyle gösterebilirsin.
  • Süreç aşamalı modelde üç kutu çiz: tepkime öncesi → tepkime süreci (çarpışma, bağların kopması) → tepkime sonucu.
  • İyonik ürün (NaCl, MgO, Al2O3) ayrı molekül olarak değil, iyonların düzenli dizildiği kristal olarak çizilir.

2.7 Modeli sınama ve geliştirme (s. 29–30)

Kitaptaki yol şöyledir: (1) Kendi modelini çiz. (2) Arkadaşlarının modelleriyle karşılaştır, benzerlik ve farkları bir T tablosuna yaz. (3) Bilimsel bir modelle ya da videoyla karşılaştır. (4) Eksik ve yanlışları bul. (5) Modelini kanıtlara göre düzelt.

Örnek: bir öğrencinin metan modeli Öğrenci şunu çizmiş: “1 CH4 + 1 O2 → 1 CO2 + 1 H2O”. Ürün kutusundaki su molekülleri birbirinden uzak ve dağınık duruyor.
Modelin eksik yönleriModelin yanlış yönleriGeliştirmek için yapılması gerekenler
Bir O2 molekülü eksik, ikinci su molekülü yok. Bağların koptuğu ara aşama çizilmemiş.Atom sayısı korunmuyor (solda 2 O, sağda 3 O; solda 4 H, sağda 2 H). Sıvı su gaz gibi dağınık çizilmiş.Katsayılar kadar tanecik çiz (1 CH4, 2 O2, 1 CO2, 2 H2O). Atomları say. Sıvıyı birbirine yakın tanecikler hâlinde çiz. Ara aşama kutusu ekle.

Etkileşimli: hangi model hangi denkleme ait? (Kitap s. 32, Kontrol noktası 1)

Kitaptaki dört denklem: Fe(k) + S(k) → FeS(k) · H2(g) + F2(g) → 2HF(g) · 2H2(g) + O2(g) → 2H2O(s) · 2CO(g) + O2(g) → 2CO2(g). Nasıl gerekçe yazılır: Modeldeki atom türlerini say (kaç renk var), molekül sayısını katsayıyla karşılaştır, ürün molekülünün kaç atomlu olduğuna bak, fiziksel hâle bak (katı = sık dizilim). Ör: “Bu modelde iki element de katı ve düzenli dizilmiş. Ürün tek bir katı. O hâlde Fe + S → FeS’dir.”

Her modelin altından denklemi seç, sonra “Kontrol et”e bas. Renkler: H beyaz, O kırmızı, F açık yeşil, C siyah, Fe gri, S sarı.

Etkileşimli: 2CO + O2 → 2CO2 için hangi model doğru? (tema sonu s. 115–116 benzeri)

Kontrol soruları · Bölüm 2

1) (Kitap s. 32) Alüminyum havadaki oksijenle tepkimeye girer ve yüzeyi sert Al2O3 ile kaplanır. 4Al(k) + 3O2(g) → 2Al2O3(k) tepkimesini alt mikro seviyede, üç kutuda modelle.

Öncesi: Solda 4 Al atomu sık ve düzenli bir katı küme. Sağda 3 tane O2 molekülü birbirinden uzak (gaz). Süreç: O2 molekülleri metal yüzeyine çarpar, O=O bağları kopar. Her Al atomu 3 elektron verir, her O atomu 2 elektron alır. Sonrası: 4 Al3+ ve 6 O2− iyonu düzenli bir katı (iyonik kristal) oluşturur. Bu 2 birim Al2O3 demektir. Kontrol: önce 4 Al + 6 O, sonra 4 Al + 6 O. Animasyon 2’de “4Al + 3O₂” seçeneğiyle izleyebilirsin.

Elektron kontrolü: 4 × 3 = 12 elektron verilir, 6 × 2 = 12 elektron alınır. Bu yüzden katsayılar 4 ve 3’tür.

2) (Tema sonu s. 130) Kükürdün kapalı kapta yanması (S + O2 → SO2) modelle gösteriliyor. Hangisi doğrudur? A) İki S atomu ile iki O₂ molekülü birleşip bir SO₂ oluşturur. B) O₂ ile SO₂’nin kimyasal özellikleri benzerdir. C) Atomlar arası bağlar kopar, yeni bağlar oluşur. D) Atom sayısı artar, atom çeşidi ve toplam kütle azalır. E) Tepkimeye giren atom sayısı ürünlerdeki atom sayısından fazladır.

C. Kimyasal tepkimede O=O bağı kopar, S–O bağları oluşur. A’da atomlar korunmaz. B yanlış, çünkü yeni madde farklı özelliktedir. D ve E yanlış, çünkü atom sayısı, atom çeşidi ve kütle korunur.

3) (Tema sonu s. 114) 2Mg(k) + CO2(g) → 2MgO(k) + C(k) tepkimesinde hangi bağlar kırılır, hangileri oluşur? Gözlenebilir değişimler nelerdir?

Başlangıç: Mg atomları düzenli bir metal katı. CO2 ise O=C=O biçiminde, iki çift bağlı gaz molekülü. Kırılan: CO2 içindeki C=O bağları ve metal atomları arasındaki bağlar. Oluşan: Mg atomları elektron verip Mg2+, O atomları elektron alıp O2− olur. Bu iyonlar MgO katısını oluşturur. C atomları birleşip katı karbonu (is) oluşturur. Gözlem: parlak ışık ve ısı, beyaz toz (MgO), siyah is (C).

4) (Tema sonu s. 114) Magnezyum yangınında karbon dioksit ya da su kullanmak neden tehlikelidir?

Mg, CO2 içinde de yanmaya devam eder (2Mg + CO2 → 2MgO + C). Bu yüzden CO2 yangını söndürmez. Mg sıcak suyla hızla tepkimeye girip Mg(OH)2 ve yanıcı H2 gazı oluşturur. Bu gaz yangını büyütür. Mg yangını bu maddelerle söndürülemez.

5) (Kitap s. 30, Değerlendirme) Bir tepkimenin olması için tanecikler arasındaki etkileşim nasıl olmalı? Tepkimede tanecikler ve hareketleri gösterilirken nelere dikkat edilmeli?

Tepken tanecikleri hareket edip birbirleriyle çarpışmalı. Etkileşim sırasında bazı bağlar kopmalı ve atomlar yeni bağlar kurmalıdır. Çizimde atom türleri farklı renkte olmalı, katsayılar kadar tanecik çizilmeli, atomların türü ve sayısı iki tarafta eşit olmalı, fiziksel hâl (katı düzenli, gaz dağınık) ve hareket gösterilmelidir. Gerekçe: model gerçeği temsil eder. Atom sayısını korumayan bir model kütlenin korunumuna aykırıdır.

6) Performans görevi (s. 33) ne istiyor?

Grupla, günlük hayattan bir tepkime seçip güvenilir kaynaklardan (.edu, .gov uzantılı siteler, makale, kitap) araştırmak. Tepkimenin aşamalarını farklı materyallerle (oyun hamuru, boncuk vb.) modelleyip fotoğraflamak, poster ya da sunum hazırlamak. Puanlama ölçütleri: tepkimeyi belirleme, uygun materyal seçme, tepkime aşamalarını takip etme ve modelin bilimsel modele uygunluğu.

3. Kimyasal Tepkime Türleri

KİM.10.1.3 · Kitap s. 34–46 (tema sonu s. 116–117, 131–132)

Bu bölümde senden beklenen a) Çökelme, indirgenme-yükseltgenme (redoks) ve asit-baz tepkimelerinde gözlenen göstergeleri (renk değişimi, çökelek oluşumu, enerji değişimi, gaz çıkışı) tanımlamak. b) Bu göstergelerle ilgili veri toplamak. c) Veriyi sembolik (denklem, net iyon denklemi) ve alt mikro (iyonların ve elektronların hareketi) düzeyde açıklamak. Program ayrıca iki bağlantıyı ister: çökelme tepkimeleri çift (ikili) yer değiştirme tepkimesidir. Bazı redoks tepkimeleri tekli yer değiştirme tepkimesidir.

3.1 Giriş: tepkimeleri neden sınıflandırırız? (s. 34–35)

Dünya’nın üçte ikisi, yetişkin bir insanın vücudunun yaklaşık %60’ı sudur. Önemli tepkimelerin çoğu sulu ortamda olur. Tepkenleri ürüne dönüştüren etkenlere itici güç denir. Tepkimeler bu itici güçlere göre sınıflandırılır. Sınıflandırma sayesinde hangi ürünün oluşacağını ve tepkimenin nasıl gerçekleşeceğini tahmin edebiliriz.

Kitaptaki “Okyanusun Kimyası” örneği (s. 34)Hangi türe benzer?
Mercan resifleri: Atmosferde artan CO2 okyanusa geçer ve suyun asitliğini artırır. Asit, mercanların kalsiyum karbonat (CaCO3) kabuğunu aşındırır.Asit-baz (CO2 çözeltisi asidik, CaCO3 bazik özellik gösterir)
Yanan buz: Metan hidratlar kararsızlaşınca metan gazı salınır. Bakteriler metanı yükseltger (oksidasyon). Suyun oksijeni azalır, oluşan CO2 asitliği artırır.İndirgenme-yükseltgenme
Siyah bacalar: Magmayla ısınan su, çözünmüş metal iyonları taşır. Hidrojen sülfür bu iyonları suda az çözünen metal sülfürlere çevirir. Oluşan katılar siyah bacaları yapar.Çökelme

3.2 Çökelme tepkimeleri (s. 35–36, 39–41)

Sezgi: İki berrak, şeffaf çözeltiyi karıştırıyorsun ve bir anda süt gibi bulanıklık oluşuyor. Bulanıklık zamanla dibe çöküyor. Bu, suda çözünmeyen yeni bir katının oluştuğunu gösterir.

Tanımlar Farklı çözeltiler karıştırılınca bir katının oluşup sulu ortamda dibe çökmesine çökelme denir. Ayrılan katı çökelek (çökelti), oluşan tepkime çökelme tepkimesidir. En belirgin gösterge katı oluşumudur.

Kitap örneği (Görsel 1.2): Nikel klorür (NiCl2) suda çözünür ve çözelti yeşil olur. Üstüne sodyum hidroksit (NaOH) çözeltisi eklenince suda çok çok az çözünen bir katı oluşur. Kitap bu katı için “beyaz bir katı” der.

NiCl2(suda) + 2NaOH(suda) → Ni(OH)2(k) + 2NaCl(suda)

Günlük hayattan: sarkıt ve dikitlerin oluşumu, çaydanlıkta kireç birikmesi, böbrek taşı ve safra taşı oluşumu.

Tanecik düzeyinde ne oluyor?

Gümüş nitrat (AgNO3) ve sodyum klorür (NaCl) suda iyi çözünen tuzlardır. Suda çözününce ortamda Ag+, NO3−, Na+ ve Cl− iyonları serbestçe dolaşır. Karıştırınca:

  • Ag+ ve Cl− birbirini çeker, birleşir ve suda az çözünen AgCl katısını oluşturur. Bu katı beyazdır ve dibe çöker.
  • Na+ ve NO3− suda iyi çözündüğü için çözeltide serbest kalmaya devam eder.
Animasyon 3 · Çökelme: iyonlar buluşuyor, katı dibe çöküyor

Üç farklı yazılış: tam, iyonik, net iyon denklemi

AgNO3(suda) + NaCl(suda) → AgCl(k) + NaNO3(suda)tam (moleküler) denklem Ag+(suda) + NO3−(suda) + Na+(suda) + Cl−(suda) → AgCl(k) + Na+(suda) + NO3−(suda)iyonik denklem Ag+(suda) + Cl−(suda) → AgCl(k)net iyon denklemi
Seyirci iyon ve net iyon denklemi Seyirci iyon: Tepkimeye katılmayan, denklemin iki yanında aynen duran iyon. Burada Na+ ve NO3−.
Net iyon denklemi: Yalnızca tepkimeye katılan iyonları gösteren denklem. Seyirci iyonlar net iyon denkleminde yer almaz. Katı (k) olan madde iyonlarına ayrılarak yazılmaz.
Çift (ikili) yer değiştirme Çökelmede iki bileşiğin anyon ve katyonları yer değiştirir. Bu yüzden çökelme tepkimeleri aynı zamanda ikili yer değiştirme tepkimesidir. AB + CD → AD + CB(A, C katyon; B, D anyon)

Kullanım alanı (analiz): Analitik kimya laboratuvarlarında çöken katıya bakılarak çözeltideki iyonlar bulunur. Örneğin bir çözeltide klorür (Cl−) olup olmadığını anlamak için biraz AgNO3 çözeltisi eklenir. Klorür varsa çözelti bulanıklaşır ve beyaz AgCl çöker.

Kitaptaki I. istasyon deneyi (s. 36): Bir deney tüpüne 10 mL NaCl çözeltisi konur, üstüne damla damla 10 mL AgNO3 eklenir. Gözlem: beyaz bulanıklık oluşur ve beyaz katı dibe çöker.

Çökelek oluşur mu? Çözünürlük tablosu (s. 44)

Suda çok çözünen bileşiklerdeki iyonlarSuda az çözünen ya da çözünmeyen bileşiklerdeki iyonlar
Alkali metal iyonları (Li+, Na+, K+ gibi)Karbonat (CO32−): alkali metal iyonları ve amonyum hariç diğer katyonlarla çöker
Amonyum (NH4+)Fosfat (PO43−)
Nitrat (NO3−)Sülfür (S2−)
Asetat (CH3COO−)Hidroksit (OH−): alkali metal iyonları ve baryum iyonu hariç diğer katyonlarla çöker
Nasıl düşünülür? (çökelek bulma adımları)
  1. İki tuzu iyonlarına ayır.
  2. Katyonları ve anyonları çaprazlama eşleştir (AB + CD → AD ve CB).
  3. Yeni çiftleri tabloya bak: içinde alkali metal, NH4+, NO3− ya da CH3COO− olan çift çözünür kalır. Az çözünen çift (k) olarak çöker.
  4. Çözünen iyonlar seyircidir. Net iyon denklemine yalnız çöken iyonları yaz.
  5. Hiç az çözünen çift oluşmuyorsa çökelme olmaz.
Çözümlü örnek 1 (Kitap s. 44, soru 1): Na2S ve Cu(NO3)2 çözeltileri karıştırılırsa çökme olur mu?
1. İyonlar: Na+, S2−, Cu2+, NO3−.
2. Yeni çiftler: Na+ ile NO3− → NaNO3, Cu2+ ile S2− → CuS.
3. NaNO3 çok çözünür (alkali metal ve nitrat). Sülfür ise alkali metal dışındaki katyonlarla az çözünür. Bu yüzden CuS çöker. Evet, çökme olur.
4. Na2S(suda) + Cu(NO3)2(suda) → CuS(k) + 2NaNO3(suda)
5. Net iyon denklemi: Cu2+(suda) + S2−(suda) → CuS(k)
Çözümlü örnek 2 (Kitap s. 44, soru 2): Cu(OH)2, Fe(OH)3 ve CaCO3 katılarını elde etmek için hangi çözeltiler karıştırılır?
Fikir: Katyonu çözünen bir tuzdan (nitrat tuzu iyi seçimdir), anyonu da çözünen bir tuzdan (sodyum ya da potasyum tuzu) al. Geriye kalan iyonlar (ör. Na+ ve NO3−) seyirci kalır.
Cu(NO3)2(suda) + 2NaOH(suda) → Cu(OH)2(k) + 2NaNO3(suda)
Fe(NO3)3(suda) + 3NaOH(suda) → Fe(OH)3(k) + 3NaNO3(suda)
Ca(NO3)2(suda) + Na2CO3(suda) → CaCO3(k) + 2NaNO3(suda)
KOH ya da K2CO3 de kullanılabilir, çünkü potasyum da alkali metaldir.
Çözümlü örnek 3: Çökelme olmayan durum. KNO3 ve NaCl çözeltileri karıştırılıyor.
Yeni çiftler KCl ve NaNO3 olur. İkisi de alkali metal tuzudur ve çok çözünür. Çökelek oluşmaz. Bütün iyonlar çözeltide kalır, yani tepkime olmaz.

3.3 İndirgenme-yükseltgenme (redoks) tepkimeleri (s. 37, 41–43)

Sezgi: Bazı atomlar elektronunu kolayca verir (Mg, Al, Cu gibi metaller), bazıları elektronu kolayca alır (oksijen gibi). Bu iki tür bir araya gelince elektron birinden ötekine geçer. Elektronu veren de alan da değişir ve yeni maddeler oluşur.

Tanımlar
  • İndirgenme-yükseltgenme (redoks) tepkimesi: Elektron alma eğilimi yüksek atom ile elektron verme eğilimi yüksek atom arasında elektron transferine dayanan tepkime.
  • Yükseltgenme: Bir taneciğin elektron vermesi (elektron kaybı).
  • İndirgenme: Bir taneciğin elektron alması (elektron kazanımı).
  • İndirgenme ve yükseltgenme aynı anda olur. Verilen toplam elektron sayısı, alınan toplam elektron sayısına daima eşittir.
  • “Redoks” kelimesi redüksiyon (indirgenme) ve oksidasyon (yükseltgenme) kelimelerinin birleşimidir.
A + B → A+ + B−A elektron verdi, yükseltgendi. B elektron aldı, indirgendi. (Görsel 1.4)
Karıştırılan nokta: “kim yükseltgendi?” Elektron veren yükseltgenir ve yükü artar (0 → 2+). Elektron alan indirgenir ve yükü azalır (0 → 2−, ya da +1 → 0). Yalnız duran element atomunun yükü 0’dır. Kısa yol: yük artıyorsa yükseltgenme, azalıyorsa indirgenme.

Göstergeler: gaz çıkışı, renk değişimi, koku değişimi. Yanma tepkimeleri de redoks tepkimesidir. Bu yüzden yanmadaki enerji değişimi (ısı, ışık) da redoksun göstergesidir.

Örnek 1: Magnezyumun yanması (Görsel 1.5)

2Mg(k) + O2(g) → 2MgO(k)
Animasyon 4a · Mg elektron veriyor, O alıyor
  • Her Mg atomu 2 elektron verir ve Mg2+ olur → yükseltgenme: Mg → Mg2+ + 2e−
  • O2 molekülündeki her O atomu 2 elektron alır ve O2− olur → indirgenme: O2 + 4e− → 2O2−
  • 2 Mg toplam 4 elektron verir, O2 4 elektron alır. Verilen ve alınan elektron eşittir.
  • Gözlem: magnezyum şeridi parlak ve şiddetli bir ışıkla yanar, geride beyaz MgO katısı kalır.

Örnek 2: Demirin paslanması (Görsel 1.6)

3O2(g) + 4Fe(k) + 2nH2O(g) → 2Fe2O3·nH2O(k)

Paslanma yavaş gerçekleşen bir yanma tepkimesidir. Demir nemli ortamda havadaki oksijenle tepkimeye girer. Demir yükseltgenir, oksijen indirgenir. Gözlem: renk değişimi (kırmızımsı kahverengi pas).

Örnek 3: Bakır tel gümüş nitrat çözeltisinde (Görsel 1.7)

Renksiz AgNO3 çözeltisine bakır tel daldırılır. Çözeltideki Ag+ iyonları indirgenir ve telin çevresinde gri renkli metalik gümüş oluşur. Teldeki Cu atomları yükseltgenir ve Cu2+ iyonu olarak suya geçer. Bakır iyonları suyla sarılınca (hidratlaşma) çözelti maviye döner.

Animasyon 4b · Elektronlar bakırdan gümüş iyonlarına geçiyor
2AgNO3(suda) + Cu(k) → Cu(NO3)2(suda) + 2Ag(k)tam denklem 2Ag+(suda) + 2NO3−(suda) + Cu(k) → Cu2+(suda) + 2NO3−(suda) + 2Ag(k)iyonik 2Ag+(suda) + Cu(k) → Cu2+(suda) + 2Ag(k)net (nitrat seyirci)

Yarı tepkimeler: Cu → Cu2+ + 2e− (yükseltgenme), 2Ag+ + 2e− → 2Ag (indirgenme). Bir Cu atomunun verdiği 2 elektronu iki Ag+ alır. Bu yüzden Ag+ katsayısı 2’dir.

Tekli yer değiştirme Birçok redoks tepkimesi aynı zamanda tekli yer değiştirme tepkimesidir: bir element, bileşikteki başka bir elementin yerine geçer. A + BC → AC + B Ör: Cu (A), AgNO3 içindeki Ag’nin (B) yerine geçer ve Cu(NO3)2 (AC) ile Ag (B) oluşur.

Örnek 4: Alüminyum ve hidroklorik asit (II. istasyon, s. 37)

Al(k) + 3HCl(suda) → AlCl3(suda) + 3/2H2(g)

Deney: Erlenmayere 50 mL HCl çözeltisi ve biraz alüminyum folyo konur. Erlenmayer, serum hortumlu mantar tıpayla kapatılır. Hortumun ucu deterjanlı suya daldırılır. Gözlem: gaz kabarcıkları çıkar ve deterjanlı suda köpük oluşur (gaz çıkışı: H2). Erlenmayer ısınır (enerji değişimi). Folyo zamanla aşınır.

Tanecik düzeyi: Her Al atomu 3 elektron verir ve Al3+ olur (yükseltgenme). H+ iyonları bu elektronları alır, ikişer ikişer birleşip H2 molekülü olur (indirgenme): Al → Al3+ + 3e−, 3H+ + 3e− → 3/2H2. Cl− iyonları seyircidir. Al, H’nin yerine geçtiği için bu aynı zamanda tekli yer değiştirmedir.

Değerlendirme sorusu (s. 39): Alüminyum tencerede asitli yemek (domates, limon, sirke) pişirip saklamak sağlıklı mıdır? Asit, alüminyumla tepkimeye girer. Kap aşınır ve Al3+ iyonları yemeğe geçebilir. Bu yüzden asitli yiyecekleri alüminyum kapta pişirmek ve saklamak önerilmez. Benzer şekilde asitler aktif metallerden (demir, alüminyum, nikel, çinko) yapılmış kaplarda saklanmaz, çünkü kabı delebilirler.

Başka redoks örnekleri: pillerin çalışması, asitlerin metallerle tepkimesi, ağartıcıların kumaşın rengini değiştirmesi, fotosentez, solunum ve bütün yanma tepkimeleri.

Hidrojen yakıt pili (Kitap s. 45) Potasyum hidroksit gibi bir elektrolit ve iki inert (tepkimeye girmeyen) elektrottan oluşur.
Anot: 2H2(g) + 4OH−(suda) → 4H2O(s) + 4e− → H2 elektron verir, yükseltgenir.
Katot: O2(g) + 2H2O(s) + 4e− → 4OH−(suda) → O2 elektron alır, indirgenir.
Toplam: 2H2(g) + O2(g) → 2H2O(s) → tür: indirgenme-yükseltgenme. Anotta verilen 4 elektron, dış devreden katoda gider.

3.4 Asit-baz tepkimeleri (s. 38, 43–44)

Sezgi: Mide yanınca mide ilacı içilir. Banyodaki kireç lekesi tuz ruhuyla silinir. Diş macunu dişteki asidik artıkları temizler. Bunların hepsinde asit ve baz birbirinin etkisini giderir.

Arrhenius (Arhenyus) tanımı Suda çözündüğünde çözeltiye hidrojen iyonu (H+) veren madde asittir. Hidroksit iyonu (OH−) veren madde bazdır. HCl(g) su→ H+(suda) + Cl−(suda)asit CH3COOH(s) ⇌ H+(suda) + CH3COO−(suda)asit (sirke asidi) NaOH(k) su→ Na+(suda) + OH−(suda)baz NH3(g) + H2O(s) ⇌ NH4+(suda) + OH−(suda)baz (amonyak, OH içermediği hâlde suya OH⁻ verir) H+ iyonu sulu çözeltide tek başına bulunamaz. Suyla birleşip hidronyum (H3O+) iyonuna dönüşür. Kolaylık olsun diye denklemlerde H+ yazılır.
Nötralleşme Sulu ortamda asit ile bazın tepkimeye girip tuz ve su oluşturmasına nötralleşme tepkimesi denir. ASİT + BAZ → TUZ + SU Oluşan tuz suda iyi çözünüyorsa iyonlarına ayrılıp çözünmüş hâlde kalır. Suda az çözünüyorsa sulu ortamda katı olarak bulunur.

Göstergeler: enerji değişimi (karışım ısınır) ve pH değişimi. Karbonatlı bileşikler asitle tepkimeye girince çıkan CO2 gazı da bir asit-baz göstergesidir.

Bilgi kutusu (s. 43) Ametallerin oksijence zengin bileşiklerinin çözeltileri (CO2, NO2, SO3 gibi) asidik özellik gösterir. Metal oksitlerin sulu çözeltileri (MgO, K2O gibi) ve karbonatlı bileşikler (CaCO3, NaHCO3 gibi) bazik özellik gösterir.

Tanecik düzeyinde: HCl + NaOH (Görsel 1.8)

HCl(suda) + NaOH(suda) → NaCl(suda) + H2O(s) H+(suda) + Cl−(suda) + Na+(suda) + OH−(suda) → H2O(s) + Na+(suda) + Cl−(suda) H+(suda) + OH−(suda) → H2O(s)net iyon denklemi (nötralleşme)

H+ ve OH− iyonları birleşip su molekülü yapar. Tuzu oluşturan Na+ ve Cl− iyonları çözeltide kaldığı için seyirci iyondur. Bütün kuvvetli asit ve kuvvetli baz nötralleşmelerinin net iyon denklemi aynıdır.

Animasyon 5 · III. istasyon deneyi: 100 mL 0,1 M HCl (+ fenolftalein) içine 0,1 M KOH ekle
0 mL

III. istasyonda önce sembolik tepkime incelenir: HNO3(suda) + KOH(suda) → KNO3(suda) + H2O(s). Göstergeler: enerji değişimi (ısınma) ve pH değişimi. Oluşan KNO3 suda çok çözündüğü için katı görülmez. Net: H+ + OH− → H2O.

Deney (s. 38): Bir behere 100 mL 0,1 M HCl konur, pH’ı ölçülür ve birkaç damla fenolftalein eklenir. Diğer behere 100 mL 0,1 M KOH konur ve pH’ı ölçülür. KOH pipetle yavaş yavaş HCl üstüne eklenir. Kalıcı pembe renk görülünce durulur ve son pH ölçülür. Fenolftalein asidik ve nötr ortamda renksiz, bazik ortamda pembedir. İlk kalıcı pembe, bütün asidin harcandığını gösterir. Animasyondaki tanecik sayıları temsilîdir, pH değerleri hesaplanmıştır.

Karıştırılan nokta: her asit-baz tepkimesi nötralleşme değildir Nötralleşme sulu ortamda olur. HCl(g) + NH3(g) → NH4Cl(k) Bu tepkime gaz fazında olduğu için nötralleşme değil, yalnızca asit-baz tepkimesidir. Aynı tepkime sulu ortamda olursa nötralleşme olur.
Değerlendirme sorusu (s. 39): Asit-baz tepkimesinde oluşan tuz katı olarak görülür mü? Tuz suda iyi çözünüyorsa (NaCl, KNO3) görülmez, iyonları çözeltide dağılır. Suda az çözünüyorsa katı olarak çöker. Örnek: H2SO4 ile Ba(OH)2 tepkimesinde BaSO4 katısı çöker.
Çözümlü örnek (Kitap s. 45, soru 4): Röntgende kullanılan baryum sülfatı (BaSO4) bir asit-baz çiftiyle elde et.
Düşün: Tuz = bazın katyonu + asidin anyonu. Ba2+ bazdan gelmeli: Ba(OH)2. SO42− asitten gelmeli: H2SO4.
H2SO4(suda) + Ba(OH)2(suda) → BaSO4(k) + 2H2O(s)
Tuz suda az çözündüğü için (k) yazılır. Bu tepkime hem nötralleşmedir hem de katı oluşur.
Çözümlü örnek: Mide ilacı (Kitap s. 45, soru 5) Magnezya sütü Mg(OH)2, midedeki HCl ile tepkimeye girer: Mg(OH)2(k) + 2HCl(suda) → MgCl2(suda) + 2H2O(s) Tür: asit-baz (nötralleşme). Genel gösterim: ASİT + BAZ → TUZ + SU.

3.5 Üç türün karşılaştırması ve tür bulma

Çökelmeİndirgenme-yükseltgenmeAsit-baz
Ne olur?Çözeltideki katyon ve anyon birleşip suda az çözünen katı oluştururElektron transferi olur: biri verir (yükseltgenir), biri alır (indirgenir)H+ ve OH− birleşip su oluşturur, ayrıca tuz oluşur
Belirgin göstergeKatı (çökelek) oluşumu, bulanıklıkGaz çıkışı, renk ve koku değişimi, yanmada ısı ve ışıkEnerji (ısı) değişimi, pH değişimi, karbonatla CO2
Genel gösterimAB + CD → AD + CB (ikili yer değiştirme)A + BC → AC + B (çoğu tekli yer değiştirme)Asit + Baz → Tuz + Su
Net iyon denklemi örneğiAg+ + Cl− → AgCl(k)2Ag+ + Cu → Cu2+ + 2AgH+ + OH− → H2O
Günlük hayatSarkıt-dikit, kireç, böbrek ve safra taşıYanma, paslanma, pil, fotosentez, solunum, ağartıcıMide ilacı, diş macunu, tuz ruhu ile kireç temizliği
Denklemden tür bulma: nasıl düşünülür?
  1. Bir tarafta tek başına duran bir element (ör. Mg, Cu, O2, H2, Cl2) var mı? Ya da bir taneciğin yükü değişiyor mu (0 → 2+)? Evet → redoks. Yanma her zaman redokstur.
  2. Tepkenlerde H+ veren bir asit ve OH− veren bir baz var, ürünlerde tuz + su mu var? Evet → asit-baz.
  3. İki çözünmüş iyonik bileşik iyon değiştirip (k) bir ürün mü oluşturuyor? Ya da iyonlar birleşip katı mı oluyor (Mg2+ + 2OH− → Mg(OH)2(k))? Evet → çökelme.
Cevabını mutlaka bir gerekçeyle yaz: “Mg atomu elektron verip Mg2+ olmuştur. Elektron transferi olduğu için redokstur.”
Deney tasarlama (MiniLAB, s. 46) Kitap, mutfak ya da temizlik işlerinden bir tepkime türü için deney tasarlamanı ister. Deney raporunun başlıkları: Deneyin adı, raporu hazırlayanlar, tarih, deneyin amacı, kullanılan malzemeler, teorik bilgi, deneyin yapılışı, hesaplama ve bulgular, sonuç ve değerlendirme.
Örnek fikir: Yumurta kabuğu (büyük ölçüde CaCO3) ile sirke. Gözlem: kabuk çevresinde gaz kabarcıkları (CO2). Tür: asit-baz (karbonat + asit → CO2). Bağımsız değişken: sirke miktarı. Bağımlı değişken: çıkan gaz (kabarcık ya da balonun şişme miktarı). Kontrol değişkenleri: kabuk miktarı ve sıcaklık. Güvenlik: gözlük, malzemeleri doğaya rastgele atmamak.

Kontrol soruları · Bölüm 3

1) (Kitap s. 45, soru 5) Tabloyu doldur: (a) idrardaki iyonların çöküp böbrek taşı (CaC2O4) oluşturması, (b) magnezya sütünün mide asidini gidermesi, (c) asitlerin metal kapları delmesi. Tür ve genel gösterim nedir?
ÖrnekTürGenel gösterim
Böbrek taşı (Ca2+ + C2O42− → CaC2O4(k))ÇökelmeAB + CD → AD + CB
Mide ilacı (Mg(OH)2 + 2HCl → MgCl2 + 2H2O)Asit-baz (nötralleşme)Asit + Baz → Tuz + Su
Asit + metal kap (ör. Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2)İndirgenme-yükseltgenme (tekli yer değiştirme)A + BC → AC + B
2) (Tema sonu s. 116–117) Deniz suyundan magnezyum: I. Mg2+ + 2OH− → Mg(OH)2(k) II. Mg(OH)2(k) + 2HCl(suda) → MgCl2(suda) + 2H2O(s) III. MgCl2(s) → Mg(k) + Cl2(g) (elektroliz). Göstergeleri ve türleri yaz.

I: katı oluşumu → çökelme. II: pH değişimi → asit-baz. III: gaz çıkışı (Cl2) → redoks (Mg2+ 2 elektron alıp Mg olur, yani indirgenir. Cl− elektron verip Cl2 olur, yani yükseltgenir). Çoktan seçmeli soruda doğru sıra: katı oluşumu, pH değişimi, gaz çıkışı (C şıkkı).

3) (Tema sonu s. 131) I. Ca(k) + 2H2O(s) → Ca(OH)2(suda) + H2(g) II. Ca(OH)2(suda) + 2HCl(suda) → CaCl2(suda) + 2H2O III. Ca2+(suda) + 2HCO3−(suda) → CaCO3(k) + CO2(suda) + H2O(s). Türler ve göstergeler nedir?

I: redoks (Ca elementi Ca2+ olur, H’ler H2 gazına indirgenir). Gösterge: gaz çıkışı, ısı. II: asit-baz (kuvvetli baz sönmüş kireç + HCl → tuz + su). Gösterge: enerji ve pH değişimi. III: çökelme (kireç taşı CaCO3 katısı oluşur, sonra CO2 gazı çıkar). Gösterge: katı oluşumu, gaz çıkışı. Doğru sıra: redoks, asit-baz, çökelme (B şıkkı).

4) (Kitap s. 39, Değerlendirme) I. istasyonda iki çözelti karışınca neden çökelme oldu? III. istasyonda pH nasıl değişti, neden?

I: Ag+ ve Cl− iyonları birleşti ve suda az çözünen AgCl katısını oluşturdu. Na+ ve NO3− çözünür olduğu için çözeltide kaldı.

III: Başta HCl çözeltisinin pH’ı yaklaşık 1’di (asidik), KOH çözeltisininki yaklaşık 13’tü (bazik). KOH eklendikçe OH− iyonları H+ iyonlarıyla birleşip su yaptı. H+ azaldıkça pH yükseldi. Kalıcı pembe renk görüldüğünde pH 7 civarındaydı. Biraz daha baz eklenirse pH 7’nin üstüne çıkar.

5) Bir öğrenci CuSO4 çözeltisine çinko levha daldırıyor. Mavi renk zamanla açılıyor, levhanın üstünde kırmızımsı bir katı birikiyor. Tür nedir? Tanecik düzeyinde açıkla.

Zn atomları elektron verip Zn2+ olarak çözeltiye geçer (yükseltgenme). Mavi rengi veren Cu2+ iyonları bu elektronları alıp metalik Cu olarak levhaya birikir (indirgenme). Bu yüzden mavi renk açılır. Tür: redoks, aynı zamanda tekli yer değiştirme. Net: Zn(k) + Cu2+(suda) → Zn2+(suda) + Cu(k). SO42− seyircidir. Göstergeler: renk değişimi ve yeni katı.

6) Pb(NO3)2 ile KI tepkimesinin türünü, seyirci iyonlarını ve net iyon denklemini yaz.

Tür: çökelme (ikili yer değiştirme). Seyirci iyonlar: K+ ve NO3−. Net: Pb2+(suda) + 2I−(suda) → PbI2(k) (sarı katı).

4. Mol Kavramı

KİM.10.1.4 · Kitap s. 47–52 (tema sonu s. 118–119)

Bu bölümde senden beklenen a) Bir maddenin miktarını anlatmak için ölçülebilir özellikleri (kütle, tanecik sayısı) belirlemek. b) Aynı sayıda tanecik içeren örneklerin kütlesini ölçmek (fasulye, nohut, boncuk etkinliği). c) Yaptığın işlemlere göre bir birim tanımlamak. Bu, operasyonel tanımdır: bir kavramı onu nasıl ölçtüğünü anlatarak tanımlamak. Programa göre izotop atom, ortalama atom kütlesi ve atomik kütle biriminin yalnızca tanımları bilinecek.

4.1 Sezgi: saymak zor olunca yeni birim uydururuz

  • 1 düzine = 12 tane, 1 top kâğıt = 500 tane, 1 çift = 2 tane.
  • Bilgisayar birimleri (s. 47): bit en küçük birimdir ve yalnız 0 ya da 1 değerini alır. 4 bit = nibble, 8 bit = 1 bayt, 1024 bayt = 1 KB, 1024 KB = 1 MB, 1024 MB = 1 GB, 1024 GB = 1 TB. Bit tek başına yetmediği için büyük birimler türetilmiştir.
  • Bir kum yığınındaki taneleri tek tek saymak imkânsızdır. Atomlar, moleküller ve iyonlar ise kumdan çok daha küçüktür. Ne tek tek sayılabilir ne de tek bir tanesi tartılabilir.
  • Tepkimelerde ne kadar ürün oluşacağını hesaplamak için tanecik sayısını bilmek gerekir. Kimyacılar bu yüzden de bir sayma birimi geliştirmiştir: mol.

4.2 Etkinlik: kendi birimini tanımla (s. 48–50)

Kitaptaki “Birim Kütle” etkinliği, mol fikrinin nereden geldiğini gösterir. Adımları şöyledir:

  1. Fasulye, nohut ve mısırdan yüzer tane say ve tart. Bardağın darasını almayı unutma.
  2. Birini standart seç. Diğerlerinin 100 tanesinin kütlesini standardın kütlesine böl. Bu sayıya bağıl kütle denir.
  3. Her birinden, bağıl kütlesi kadar gram tart ve taneleri say. Hepsinde aynı sayıda tane çıkar!
  4. Bu tane sayısına bir isim ver. Bu senin birimindir. Diğer maddelerin miktarını bu birimle ifade et.
Çözümlü örnek: boncuk verisi (Tema sonu s. 118–119)
BoncukAdetKütle (g)Bağıl kütle (g)Bağıl kütledeki tane sayısı
Bej10069,4869,48 ÷ 19,96 = 3,485
Turuncu (standart, en hafif)10019,9619,96 ÷ 19,96 = 15
Pembe10041,5641,56 ÷ 19,96 = 2,085
Neden hepsinde 5 tane? Bir turuncu boncuk 0,1996 g’dır, yani 5 tanesi yaklaşık 1 g eder. Bir bej boncuk 0,6948 g’dır, 5 tanesi 3,474 ≈ 3,48 g eder. Bağıl kütleyi aynı oranla oluşturduğumuz için her kapta aynı sayıda boncuk olur.
Operasyonel tanım: “1 K, bir boncuktan bağıl kütlesi kadar gram tartıldığında kaptaki boncuk sayısıdır. 1 K = 5 boncuk.”
Dönüşümler: 4 K = 4 × 5 = 20 boncuk. 100 boncuk = 100 ÷ 5 = 20 K. Benzer şekilde 1,5 mol = 1,5 × 6,02·10²³ = 9,03·10²³ tanecik ve 6,02·10²³ tanecik = 1 mol.
Boncuk sayısı 10 katına çıksaydı? 1000’er boncuk tartılırsa kütleler 10 kat artar ama oranlar değişmez. Bağıl kütleler yine 3,48, 1 ve 2,08 olur. Bağıl kütleye karşılık gelen tane sayısı da yine 5’tir.
Mol ile ilişkisi: “K” nasıl 5 boncuk ise, “mol” da 6,02·10²³ tanecik demektir. Bağıl kütle nasıl boncuk için gram ise, atomlarda da bağıl atom kütlesi o elementin 1 molünün gramıdır.

4.3 Mol ve Avogadro sayısı

Mol (Uluslararası Birim Sistemi, SI) 6,02·10²³ tane tanecik içeren madde miktarıdır.
6,02·10²³ sayısına Avogadro sayısı denir ve NA ile gösterilir. Adı İtalyan bilim insanı Amedeo Avogadro’dan gelir.
Mol bir miktar birimidir, tıpkı düzine ve çift gibi. Maddenin belirli bir miktarındaki atom ya da molekül sayısını belirlemeye yarar. Tanecik atom, molekül ya da iyon olabilir. Bu yüzden “1 mol ne?” sorusu her zaman sorulmalı.
  • Tek bir atomun ya da molekülün kütlesi ölçülemeyecek kadar küçüktür. Bir elementin ya da bileşiğin 1 molünün kütlesi ise analitik terazide rahatça ölçülebilir. Bu yüzden hesaplarda mol kullanılır.
  • Standart: Doğada en çok bulunan karbon izotopu ¹²C standart olarak alınır. 12 g ¹²C içinde 6,02·10²³ atom vardır ve bu miktar 1 moldür.
  • Bağıl atom kütlesi, 1 mol elementin gram cinsinden kütlesine karşılık gelir. ¹H için 1, ⁴⁰Ca için 40, ¹⁹⁷Au için 197’dir. Yani 1 g ¹H, 40 g ⁴⁰Ca ve 197 g ¹⁹⁷Au’nun her biri 1 mol, yani 6,02·10²³ atom içerir.
  • Eşit kollu terazi kütleyi karşılaştırarak bulur: bilinmeyen bir kütle, bilinen bir kütleyle kıyaslanır. Atomların bağıl kütleleri de ¹²C ile kıyaslanarak bulunur.
Animasyon 6 · Mol terazisi: aynı mol, farklı kütle
ile
Karıştırılan noktalar
  • 1 mol karbon ile 1 mol kurşun aynı sayıda atom içerir ama kütleleri farklıdır (12 g ve 207 g). Eşit tanecik sayısı, eşit kütle anlamına gelmez.
  • Mol bir kütle birimi değildir. Gram kütleyi, mol tanecik sayısını anlatır.
  • Terazi kütleyi ölçer. Molü ya da tanecik sayısını doğrudan ölçemez. Mol, kütleden hesapla bulunur.
  • Avogadro sayısı 1000 olsaydı (Değerlendirme s. 50): Atomların kendi kütlesi değişmezdi. Yalnız “1 mol”ün kütlesi çok küçük olurdu. 1000 karbon atomu yaklaşık 2·10⁻²⁰ g eder ve hiçbir terazide tartılamaz. Bu yüzden mol işe yaramazdı.

Avogadro sayısının büyüklüğü (s. 51)

Makro ölçekteMikro ölçekte
Gözlenebilir evrende yaklaşık 1 mol yıldız olduğu tahmin ediliyor.12 g karbon atomu 1 moldür.
Büyük Okyanus’ta yaklaşık 6,02·10²³ mL su var, yani mL olarak yaklaşık 1 mol.Bir su bardağı suda yaklaşık 10 mol H2O molekülü var.
1 mol kâğıt parayı 6 milyar insan saniyede bir banknot sayarak saysaydı yaklaşık 3,2 milyon yıl sürerdi.1 mol metanın yanması saniyeler sürer ve 6,02·10²³ tane CO2 molekülü oluşur: CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g)
1 mol kum, kenarı yaklaşık 32 km olan bir küpü doldururdu.1 mol yemek tuzu (NaCl) yaklaşık iki yemek kaşığıdır.
Mini hesap · 1 mol şeyi saymak ne kadar sürer?

4.4 Mol ve atomla ilgili tanımlar (s. 51)

İzotop atomlar Proton sayıları (atom numaraları) aynı, nötron sayıları farklı atomlardır. Yani aynı elementin farklı kütle numaralı atomlarıdır. Fiziksel özellikleri farklı, kimyasal özellikleri çoğunlukla aynıdır. Örnek: ¹²C ve ¹⁴C.
Bağıl atom kütlesi Bir atomun kütlesinin, standart bir atomun (¹²C) kütlesiyle kıyaslanarak hesaplanan değeridir.
Atomik kütle birimi (akb) ya da Dalton (Da) Atom kütleleri çok küçük olduğu için akb ya da Da ile ifade edilir. 1 akb, bir tane ¹²C atomunun kütlesinin on ikide biridir. Örnek: bir tane ¹H atomu 1 akb, bir tane ¹⁴N atomu 14 akb’dir.
Ortalama atom kütlesi Bir elementin doğal izotoplarının atom kütlelerinin, doğada bulunma yüzdelerine göre alınmış ortalamasıdır. Periyodik tabloda element kutusunda yazar. Bu kitabın periyodik tablosunda (s. 288) sembolün altındadır. Örnek: alüminyum 26,98, karbon 12,01. Karbonun değeri tam 12 değildir, çünkü doğada az miktarda ağır izotoplar da vardır.
akb ile g/mol farkı Bir tane H atomu 1 akb’dir. 1 mol H atomu 1 g’dır. Sayı aynıdır ama biri tek atom, öbürü 6,02·10²³ atom içindir. Sınavda birimi doğru yaz.
Yansıtma notu (s. 52) Kitap, madde miktarını anlatan birimlerle ilgili düşüncelerinin nasıl değiştiğini özetlemeni ister. Ayrıca mol kavramı, atom kütlesi ve bağıl kütle için ders öncesi ve sonrası düşüncelerini yazmanı ister. Örnek cümle: “Önce maddeyi yalnız gramla ölçerdim. Şimdi biliyorum ki mol, tanecikleri saymanın bir yoludur. Aynı mol, farklı maddelerde aynı sayıda tanecik ama farklı kütle demektir.”

Kontrol soruları · Bölüm 4

1) (Kitap s. 52) Bir öğrenci bir kabak ve bir fasulye tohumunu tartıyor. 1 mol kabak ile 1 mol fasulye tohumunun eşit sayıda tane içerdiği ama eşit kütlede olmadığı sonucuna varıyor. (a) Kütle ile tanecik sayısı arasındaki farkı anlamak için mol kavramını nasıl kullanırsın? (b) Tepkimelerde gram yerine mol kullanmanın önemi nedir?

(a) Mol, tanecik sayısını sabitler (6,02·10²³). Aynı molde tanecik sayısı aynıdır. Kütleler ise tek bir taneciğin kütlesine bağlı olduğu için farklıdır: 1 mol kütle = tek taneciğin kütlesi × 6,02·10²³. Kabak tohumu daha ağırsa 1 mol kabak tohumu da daha ağır olur.

(b) Tepkimeler tanecikler arasında olur, yani tanecikler sayıyla birleşir. Örneğin bir C atomu bir O2 molekülüyle birleşir. Gram, farklı maddelerde farklı sayıda tanecik demektir. Mol ise sayıyı doğrudan verir. Bu, hesabı kolay ve tutarlı yapar ve maddeleri karşılaştırmayı sağlar.

2) (Kitap s. 52) Bir Türk lirasının çapı 26,11 mm’dir. 1 mol 1 TL’yi uç uca eklersen Güneş’e kaç kez gidip gelebilirsin? (Dünya-Güneş arası yaklaşık 150 milyon km)
Toplam uzunluk: 6,02·10²³ × 26,11 mm ≈ 1,572·10²⁵ mm
mm → km (10⁶ mm = 1 km): 1,572·10²⁵ ÷ 10⁶ = 1,572·10¹⁹ km
Bir gidiş-dönüş: 2 × 1,5·10⁸ km = 3·10⁸ km
1,572·10¹⁹ ÷ 3·10⁸ ≈ 5,24·10¹⁰ kez (yaklaşık 52 milyar kez)
3) (Kitap s. 50) 1 g ¹H, 40 g ⁴⁰Ca ve 197 g ¹⁹⁷Au kaçar tane atom içerir? Mol kavramıyla açıkla.

Her biri, kendi bağıl atom kütlesi kadar gramdır. Bağıl atom kütlesi 1 molün gram kütlesine karşılık geldiği için üçü de 1 moldür. Yani her biri 6,02·10²³ atom içerir. Kütleleri farklıdır, çünkü atomların kendi kütleleri farklıdır.

4) Her elementin atomunu tek tek saymak gerekseydi ne olurdu? Kimyada mol neden kullanılır? (s. 50)

1 mol tanecik 6 milyar kişiyle saniyede bir sayılsa bile yaklaşık 3,2 milyon yıl sürer. Bu imkânsızdır. Mol, tartılabilen bir kütleyi (örneğin 12 g C) belli bir tanecik sayısına bağlar. Böylece saymak yerine tartarak tanecik sayısı bulunur.

5) (Tema sonu s. 118) Kolye için boncuk alırken miktarı hangi birimle ifade etmek daha uygundur?

Küçük ve çok sayıda boncuk tek tek sayılamaz, ama hepsi aynı olduğu için kütleyle (gram) alınabilir. Gramı da “bir paket = belli sayıda boncuk” gibi bir sayma birimine çevirebiliriz. Mol de atomlar için tam olarak bunu yapar.

5. Saf Maddelerin Ölçülebilir Özellikleri: Mol–Kütle–Tanecik

KİM.10.1.5 · Kitap s. 53–60 (tema sonu s. 119–120, 132)

Bu bölümde senden beklenen a) Atom sayısı, molekül sayısı ve kütle ile mol sayısı arasındaki ilişki için bir hipotez kurmak ve bunu hesapla test etmek. b) Bu orantıları yeni maddelere uygulamak: metalden su ve CO2 gibi moleküllere geçmek. Tümdengelim, genel bir kuraldan (ör. n = m/MA) özel bir sonuca (ör. 126 g HNO3 = 2 mol) gitmektir.

5.1 Sezgi: kurşun kalemde kurşun yok (s. 53)

16. yüzyılda İngiltere’de bulunan siyah grafit minerali, kurşun sanıldığı için “kurşun kalem” adı yaygınlaştı. Grafit aslında saf karbondur. Elmas ve kömür gibi, karbon elementinin farklı bir kristal biçimidir. Bugün kalem ucu grafit ile kilin karıştırılıp pişirilmesiyle yapılır.

Kitaptaki tartışma sorusu çözümü: Bir kurşun kalem 10 g, içindeki grafit 1,2 g. Grafitin mol sayısı kadar kurşun kullanılsaydı kalemin kütlesi değişir miydi? (C: 12, Pb: 207 g/mol)
1. Grafit: n = 1,2/12 = 0,1 mol C
2. Aynı mol Pb: m = 0,1 · 207 = 20,7 g
3. Yeni kalem: 10 − 1,2 + 20,7 = 29,5 g. Kalem ağırlaşır.
Gerekçe: Aynı mol, aynı sayıda atom demektir. Ama bir Pb atomu bir C atomundan çok daha ağır olduğu için kütle artar.

Laboratuvarda maddeler genellikle gramla tartılır. Ama tepkimede miktarı mol olarak düşünmek, çok sayıda atom ve molekülle çalışmanın kolay ve tutarlı yoludur. Mol fiziksel olarak ölçülebilen bir büyüklük değildir. Terazi kütleyi ölçer. Kütleyi mole çevirmek için hesap gerekir.

5.2 Mol kütlesi (MA)

Mol kütlesi Bir mol maddenin kütlesine o maddenin mol kütlesi (MA) denir. Birimi g/mol’dür.
  • Element için: ortalama atom kütlesine eşittir (Ag: 108 g/mol).
  • Bileşik için: içindeki atomların kütleleri, atom sayılarıyla çarpılıp toplanır.
Bileşiğin mol kütlesi: 3 adım
  1. Bileşikteki her elementin atom sayısını bul.
  2. Her elementin atom kütlesini atom sayısıyla çarp. Atom kütleleri soruda parantez içinde verilir.
  3. Bulduklarını topla.
Örnek: asetil salisilik asit (aspirin), C9H8O4
ElementAtom sayısıYaklaşık atom kütlesi (g/mol)Bileşikteki toplam kütle (g/mol)
C9129 · 12 = 108
H818 · 1 = 8
O4164 · 16 = 64
Bileşiğin mol kütlesi180 g/mol

Sık kullanılanlar (H:1, C:12, N:14, O:16): H2O = 18, CO2 = 44, CH4 = 16, O2 = 32, HNO3 = 63, NH3 = 17. Moleküler elementlerde dikkat: 1 mol O atomu 16 g, 1 mol O2 molekülü 32 g’dır.

5.3 Etkinlik: Atomun kütlesi (s. 54–56)

Kitaptaki Görsel II’deki 1 mol kütleler: C 12 gMg 24 gS 32 gCu 63 gZn 65 gAg 108 gSn 119 gPb 207 g. Hepsi 6,02·10²³ atom içerir.

Soru 1: 108 g gümüşle aynı sayıda atom içeren bakır tozu kaç gramdır? → 108 g Ag = 1 mol = 6,02·10²³ atom. Aynı sayıda atom 1 mol Cu demektir, yani 63 g.
Soru 2 (hipotez): Kütle yarıya inerse? → “Bir metalin mol sayısı kütlesiyle doğru orantılıdır. Kütle yarıya inerse mol sayısı da yarıya iner.” 54 g Ag = 0,5 mol.
Soru 3 (hipotez): 54 g Ag’de mol ile atom sayısı arasında nasıl bir ilişki var? → “Atom sayısı mol sayısıyla doğru orantılıdır: N = n × 6,02·10²³.” 0,5 mol = 3,01·10²³ atom.
Soru 4 (hipotezi test et):
ElementKütlesiAtom sayısıMol sayısı
Mg0,1 × 24 = 2,4 g6,02·10²²0,1
Zn2 × 65 = 130 g12,04·10²³12,04·10²³ ÷ 6,02·10²³ = 2
Pb414 g12,04·10²³414 ÷ 207 = 2
Sn0,5 × 119 = 59,5 g3,01·10²³0,5
S2 × 32 = 64 g12,04·10²³2
Soru 5–6: 1 mol C 12 g, 1 mol O 16 g. 1 mol CO2 içinde 1 mol C ve 2 mol O vardır: 12 + 2·16 = 44 g. 2 mol CO2 = 88 g (kütle iki katına çıkar). 1 mol H2O = 2·1 + 16 = 18 g.
Soru 7 (önerme): “Her maddenin kütlesi mol sayısıyla doğru orantılıdır. Orantı sabiti o maddenin mol kütlesidir: m = n · MA.”

5.4 Temel ilişkiler: mol köprüsü (s. 57, 60)

Formüller n = m / MAm: kütle (g), MA: mol kütlesi (g/mol) n = N / NAN: tanecik sayısı, NA = 6,02·10²³ m / MA = N / NAkütle → tanecik, mol üzerinden

Kitap bunları üç cümleyle verir (s. 60):

  • Gram cinsinden kütlenin mol kütlesine oranı mol sayısını verir.
  • Tanecik sayısının Avogadro sayısına oranı mol sayısını verir.
  • Kütlenin içerdiği tanecik sayısının, mol kütlesinin içerdiği tanecik sayısına oranı mol sayısını verir.
Mol (n) Kütle (m) Taneciksayısı (N) ÷ MA × MA ÷ NA × NA
Altın kural: Kütleden tanecik sayısına doğrudan geçilmez. Önce mole geç, sonra hedefe git: kütle → mol → tanecik.
Molekülün içindeki atomlar 1 mol CH4 molekülünde 1 mol C ve 4 mol H atomu, yani toplam 5 mol atom vardır. Kural: atomun mol sayısı = molekülün mol sayısı × alt simge.
1 mol CO2 molekülü (s. 58)
1 mol moleküldür, 6,02·10²³ tane moleküldür.44 gramdır.
1 mol C atomu içerir, yani 6,02·10²³ C atomu.12 g karbon içerir.
2 mol O atomu içerir, yani 2·6,02·10²³ O atomu.32 g oksijen içerir.
Toplam 3 mol atom içerir, yani 3·6,02·10²³ atom.
Animasyon 7 · Mol köprüsü hesaplayıcı (adım adım çözüm yazar)
Sayıyı “12,04·10^23”, “12,04e23” ya da “1,204*10^24” biçiminde yazabilirsin. Kullanılan atom kütleleri kitaptaki değerlerdir.
Animasyon 8 · Kütle ile mol doğru orantılıdır (eğim = MA)

5.5 Çözümlü örnekler: bütün hesap türleri

Atom kütleleri (kitap s. 60): H 1, C 12, N 14, O 16, Na 23, Cu 63 g/mol. Her örnekte yol aynıdır: verilen → mol → istenen.

Tür 1 · Kütle → mol. 126 g nitrik asit (HNO3) kaç moldür? (Kitap s. 57)
MA: 1 + 14 + 3·16 = 63 g/mol
n = m / MA = 126 / 63 = 2 mol
Tür 2 · Mol → kütle. Juglon (C10H6O3) boyasının 0,5 molü kaç gramdır? (Kitap s. 60)
MA: 10·12 + 6·1 + 3·16 = 120 + 6 + 48 = 174 g/mol
m = n · MA = 0,5 · 174 = 87 g
Tür 3 · Tanecik sayısı → mol. 9,03·10²² tane kafein (C8H10N4O2) molekülü kaç moldür? (Kitap s. 60)
n = N / NA = 9,03·10²² / 6,02·10²³ = 0,15 mol
İpucu: 9,03 / 6,02 = 1,5 ve 10²² / 10²³ = 10⁻¹. Sonuç 1,5 · 0,1 = 0,15 mol. Formül burada gerekmez.
Tür 4 · Kütle → mol (büyük molekül). 171 g pancar şekeri (C12H22O11) kaç moldür? (Kitap s. 60)
MA: 12·12 + 22·1 + 11·16 = 144 + 22 + 176 = 342 g/mol
n = 171 / 342 = 0,5 mol
Tür 5 · Molekül molü → içindeki bir atomun sayısı. 0,2 mol serotonin (C10H12N2O) molekülünde kaç tane azot atomu vardır? (Kitap s. 60)
1. Bir molekülde 2 N var. N atomunun mol sayısı: 0,2 · 2 = 0,4 mol
2. N = n · NA = 0,4 · 6,02·10²³ = 2,408·10²³ tane N atomu
Tür 6 · Kütle → toplam atom sayısı. 8,4 g yemek sodasında (NaHCO3) kaç tane atom vardır? (Kitap s. 60)
1. MA = 23 + 1 + 12 + 3·16 = 84 g/mol
2. n = 8,4 / 84 = 0,1 mol NaHCO3
3. Bir birimde 1 + 1 + 1 + 3 = 6 atom var. Atom molü: 0,1 · 6 = 0,6 mol atom
4. 0,6 · 6,02·10²³ = 3,612·10²³ tane atom
Tür 7 · Tanecik sayısı → kütle. 6,02·10²² tane bakır atomu içeren saf bakır yüzük kaç gramdır? (Kitap s. 60)
1. n = 6,02·10²² / 6,02·10²³ = 0,1 mol
2. m = 0,1 · 63 = 6,3 g
Tür 8 · Toplam atom sayısı → molekül molü. Toplam 12,04·10²³ tane atom içeren CH4 kaç moldür? (Kitap s. 57)
1. Atom molü: 12,04·10²³ / 6,02·10²³ = 2 mol atom
2. 1 mol CH4 5 mol atom içerirse, x mol CH4 2 mol atom içerir.
3. x = 2 / 5 = 0,4 mol CH4
Tür 9 · Kütle → bir elementin molü (akış şeması). 278 g ortoklazda (KAlSi3O8) kaç mol silisyum vardır? (Al: 27, K: 39, Si: 28, O: 16; kitap s. 56)
1. MA = 39 + 27 + 3·28 + 8·16 = 39 + 27 + 84 + 128 = 278 g/mol
2. n = 278 / 278 = 1 mol ortoklaz
3. Formülde 3 Si var → 1 · 3 = 3 mol Si
Akış şeması: 278 g → ÷ 278 → 1 mol KAlSi3O8 → × 3 → 3 mol Si
Tür 10 · Bir elementin kütlesi → bileşiğin kütlesi. 4 g C atomu içeren CH4 kaç gramdır? (Tema sonu s. 132, 52. soru)
1. C molü: 4 / 12 = 1/3 mol. Her CH4’te 1 C olduğu için CH4 de 1/3 mol’dür.
2. m = 1/3 · 16 ≈ 5,33 g. Bu yüzden şıktaki “8 gramdır” ifadesi yanlıştır.
Tür 11 · Bileşiğin içindeki bir elementin kütlesi. 5 mol H2O içinde kaç g oksijen ve kaç g hidrojen vardır? (Tema sonu s. 120, 22. soru)
O molü: 5 · 1 = 5 mol → 5 · 16 = 80 g O. H molü: 5 · 2 = 10 mol → 10 · 1 = 10 g H. Toplam 90 g = 5 · 18 ✓
Bu yüzden “5 mol H2O’da 90 g oksijen, 10 g hidrojen bulunur” ifadesi yanlıştır.
Tür 12 · Tek bir taneciğin kütlesi. Bir tane karbon atomu kaç gramdır?
1 mol C (6,02·10²³ atom) 12 g ise 1 atom: 12 / 6,02·10²³ ≈ 1,99·10⁻²³ g. Bu kadar küçük bir kütle hiçbir terazide tartılamaz. Mol bu yüzden gereklidir.
Tür 13 · Eşit kütle karşılaştırması (gerekçeli). Eşit kütlede H2 ve O2 alınıyor. Hangisinde daha çok molekül vardır?
n = m / MA. Kütle aynıysa mol sayısı, mol kütlesiyle ters orantılıdır. H2 = 2 g/mol, O2 = 32 g/mol. Mol kütlesi küçük olan H2’de 16 kat daha çok mol, yani 16 kat daha çok molekül vardır.
Tür 14 · 0,2 mol CH4 için bütün tablo (Tema sonu s. 132, 53. soru)
Kaç gramdır?0,2 · 16 = 3,2 g
Kaç gram H atomu içerir?0,2 · 4 = 0,8 mol H → 0,8 g
Kaç tane C atomu içerir?0,2 · 6,02·10²³ = 1,204·10²³
Toplam kaç mol atom içerir?0,2 · 5 = 1 mol
Kaç tane molekül içerir?0,2 · 6,02·10²³ = 1,204·10²³

5.6 Hipotez kur, test et: demir mineralleri (Kitap s. 59)

Demirin (Fe) atom numarası 26, mol kütlesi 56’dır. Türkiye’nin ilk demir-çelik tesisi 1932’de Kırıkkale’de kuruldu. Başlıca demir mineralleri: hematit (Fe2O3), limonit (2Fe2O3·2H2O), manyetit (Fe3O4), siderit (FeCO3) ve pirit (FeS2).

MineralMol kütlesi (g/mol)1 molde Fe atomu112 g Fe (= 2 mol) için gereken
Hematit Fe2O32·56 + 3·16 = 1602·6,02·10²³ = 12,04·10²³2 ÷ 2 = 1 mol = 160 g
Manyetit Fe3O43·56 + 4·16 = 2323·6,02·10²³ = 18,06·10²³2 ÷ 3 = 2/3 mol ≈ 154,7 g
Siderit FeCO356 + 12 + 3·16 = 1166,02·10²³2 ÷ 1 = 2 mol = 232 g
Hipotez nasıl yazılır? “Bir mineralden elde edilen demirin mol sayısı, mineralin mol sayısı ile formüldeki Fe sayısının çarpımına eşittir. Bu yüzden 112 g (2 mol) demir için formülünde 2 Fe olan hematitten 1 mol, 3 Fe olan manyetitten 2/3 mol, 1 Fe olan sideritten 2 mol gerekir.”
Test: Kitaptaki deney tablosu (1 mol Fe2O3 → 112 g, 2/3 mol Fe3O4 → 112 g, 2 mol FeCO3 → 112 g) hipotezle uyuşur, yani hipotez doğrulanır.
Kontrol değişkenleri: minerallerin saflığı, indirgeme işleminin tam olması (bütün demirin çıkması), aynı hassas terazi. Bağımsız değişken: mineral türü ve miktarı. Bağımlı değişken: elde edilen demir kütlesi.

Su için tablo ve grafik (Tema sonu s. 119–120)

H2O mol kütlesi (g/mol)Mol sayısıKütle (g)
180,59
181,018
181,527
1810,0180
1815270
  • İlişki: Kütle ile mol sayısı doğru orantılıdır. Grafik orijinden geçen bir doğrudur.
  • Mol kütlesi doğru mu, nasıl test edilir? Her satırda kütle ÷ mol oranını hesapla: 9/0,5 = 18/1 = 27/1,5 = 180/10 = 270/15 = 18. Oran sabit ve 18’e eşitse doğrudur. Bu oran grafiğin eğimidir. Hesapla da kontrol edilir: 2·1 + 16 = 18.

Mol Günü

Avogadro (Mol) Günü her yıl 23 Ekim’de saat 6.02 ile 18.02 arasında kutlanır, çünkü 6.02 ve 10/23 Avogadro sayısının rakamlarını içerir (6,02·10²³). Amaç insanlarda kimyaya ilgi uyandırmaktır.

Kontrol soruları · Bölüm 5

1) (Tema sonu s. 120, 22. soru) Su grafiğinden hangisi çıkarılamaz? A) 5 mol H2O 90 g’dır. B) Mol sayısı ile kütle doğru orantılıdır. C) 5 mol H2O’da 90 g O, 10 g H bulunur. D) 36 g H2O 6 mol atom içerir. E) 5 mol H2O’da 15·6,02·10²³ atom bulunur.

C. 5 mol H2O içinde O 5 mol = 80 g’dır, H 10 mol = 10 g’dır. Diğerleri: A 5·18 = 90 ✓. D 36/18 = 2 mol, 2·3 = 6 mol atom ✓. E 5·3 = 15 mol atom ✓.

2) (Tema sonu s. 132, 52. soru) 1 mol CH4: 16 g, 12 g C, 4 g H, 5 mol atom, 6,02·10²³ molekül. Hangisi çıkarılamaz? A) 0,5 mol CH4 8 g’dır. B) 6,02·10²⁴ molekül 40 g H içerir. C) 4 g C içeren bileşik 8 g’dır. D) 0,2 mol bileşikte 1 mol atom vardır. E) 32 g bileşik 8 mol H içerir.

C. 4 g C = 1/3 mol, bu da 1/3 mol CH4 = 16/3 ≈ 5,33 g eder. Kontrol: A 0,5·16 = 8 ✓. B 6,02·10²⁴ = 10 mol, H 40 mol = 40 g ✓. D 0,2·5 = 1 ✓. E 32/16 = 2 mol, H 2·4 = 8 mol ✓.

3) (Kitap s. 56, Değerlendirme 1) Kütlesi belli bir bileşiğin formülü biliniyorsa mol sayısı nasıl bulunur? Bir cümleyle yaz.

“Formüldeki atomların kütleleri atom sayılarıyla çarpılıp toplanarak mol kütlesi bulunur. Maddenin gram kütlesi bu mol kütlesine bölünerek mol sayısı hesaplanır (n = m / MA).”

4) 3,01·10²³ tane SO3 molekülü kaç gramdır? Toplam kaç tane atom içerir? (S: 32, O: 16)
n = 3,01·10²³ / 6,02·10²³ = 0,5 mol. MA = 32 + 48 = 80 g/mol → m = 0,5 · 80 = 40 g
Atomlar: 0,5 · 4 = 2 mol atom → 2 · 6,02·10²³ = 12,04·10²³ (= 1,204·10²⁴) atom
5) 9 g suda kaç tane H atomu vardır?
n(H2O) = 9 / 18 = 0,5 mol → H: 0,5 · 2 = 1 mol → 6,02·10²³ tane H atomu
6) 0,3 mol NH3 ile kaç gram CH4 aynı sayıda molekül içerir? Aynı sayıda atom içerenin kütlesi kaçtır? (N: 14, H: 1, C: 12)
Aynı molekül sayısı aynı mol demektir: 0,3 mol CH4 = 0,3 · 16 = 4,8 g.
Atom: 0,3 mol NH3 → 0,3 · 4 = 1,2 mol atom. CH4’te 5 atom var → 1,2 / 5 = 0,24 mol CH4 → 0,24 · 16 = 3,84 g.
7) Bir X elementinin 0,25 molü 6 g’dır. X’in mol kütlesi kaçtır? Kitaptaki Görsel II’ye göre hangi elementtir?

MA = m / n = 6 / 0,25 = 24 g/mol. Görsel II’de 1 molü 24 g olan element magnezyum (Mg)’dur. Formül ters yönde de kullanılır: MA = m / n.

Tek ekran tekrar kartı

Kimyasal değişim

İç yapı değişir, bağlar yeniden düzenlenir, yeni madde oluşur. Göstergeler: enerji (ısı) değişimi, ışık, gaz çıkışı, katı (çökelek), renk, koku/tat, pH, iletkenlik, asallık/aktiflik. Tek gösterge kanıt sayılmaz (kaynama, çay). Asıl ölçüt yeni madde oluşmasıdır.

Denklem okuma

Tepkenler → ürünler. (k) katı, (s) sıvı, (g) gaz, (suda) çözünmüş. Katsayı tanecik sayısını, alt simge atom sayısını gösterir. ⇌ çift yön demektir. Okun üstüne ısı ya da katalizör yazılır.

Üç seviye

Makroskobik: duyularla gözlenir. Alt mikroskobik: tanecikler ve hareketleri (model ile gösterilir). Sembolik: formül, denklem, grafik. Bu üçü kimya üçgenini oluşturur.

Gösterimler

Lewis: değerlik elektronları nokta. Çizgi-bağ: köşeler C. Top-çubuk: renkli küre ve çubuk (H beyaz, O kırmızı, C siyah). Uzay-dolgu: çubuk yok, boyut oransal.

Tepkime modeli

Çarpışma → bağlar kopar → atomlar yeniden düzenlenir → yeni bağlar. Atomların türü ve sayısı korunur, kütle korunur. Katsayı kadar tanecik çiz, hâlleri göster, üç kutu kullan (öncesi, süreç, sonrası).

Çökelme

İki çözelti karışınca az çözünen katı oluşur. AB + CD → AD + CB (ikili yer değiştirme). Seyirci iyonlar net denkleme yazılmaz. Ag+ + Cl− → AgCl(k) beyaz, PbI2 sarı. Çözünenler: alkali metaller, NH4+, NO3−, CH3COO−. Az çözünenler: CO32−, PO43−, S2−, OH− (alkali ve Ba hariç).

Redoks

Elektron transferidir. Elektron veren yükseltgenir (yük artar), alan indirgenir (yük azalır). Aynı anda olur ve verilen e⁻ = alınan e⁻. Yanma ve paslanma redokstur. Cu + 2Ag+ → Cu2+ + 2Ag (çözelti maviye döner). A + BC → AC + B (tekli yer değiştirme).

Asit-baz

Arrhenius: asit H+, baz OH− verir. H+ suda H3O+ olarak bulunur. Nötralleşme (sulu ortam): Asit + Baz → Tuz + Su, net H+ + OH− → H2O. Göstergeler: ısı, pH, (karbonat + asit → CO2). HCl(g) + NH3(g) → NH4Cl(k) nötralleşme değildir.

Mol ve tanımlar

1 mol = 6,02·10²³ tanecik (NA, Avogadro sayısı). 12 g ¹²C = 1 mol. 1 akb = bir ¹²C atomunun kütlesinin 1/12’si. İzotop: proton aynı, nötron farklı. Ortalama atom kütlesi: izotopların bulunma yüzdelerine göre ortalama (C 12,01).

Formüller

n = m / MA · n = N / NA · m = n · MA · N = n · NA. Atomun molü = molekülün molü × alt simge. Kütle → mol → tanecik (mole uğramadan geçme). Mol kütlesi: atom sayısı × atom kütlesi, sonra topla.

Sık mol kütleleri

H 1 · C 12 · N 14 · O 16 · Na 23 · Mg 24 · Al 27 · Si 28 · S 32 · K 39 · Ca 40 · Fe 56 · Cu 63 · Zn 65 · Ag 108 · Sn 119 · Au 197 · Pb 207. H2O 18 · CO2 44 · CH4 16 · HNO3 63 · NaHCO3 84 · C12H22O11 342.

Karıştırılanlar

Aynı mol, aynı tanecik sayısı demektir ama aynı kütle demek değildir. Eşit kütlede MA küçük olanın molü büyüktür. 1 mol O 16 g, 1 mol O₂ 32 g. akb tek atom içindir, g/mol bir mol içindir. Mol doğrudan ölçülmez, kütleden hesaplanır. NA 1000 olsaydı atomun kütlesi değişmezdi, 1 molün kütlesi küçülürdü.

Karışık son prova

Kaynak: MEB 10. Sınıf Kimya Ders Kitabı (1. Tema, s. 16–60, 110, 112–135) ve Kimya Dersi Öğretim Programı (10. sınıf, KİM.10.1.1–10.1.5). Metin kitaptan sadeleştirilerek yazılmıştır.